Người già hay sợ lạnh vì cơ thể sinh nhiệt kém hơn và giữ nhiệt kém hơn: khối cơ ít đi, lớp mỡ dưới da mỏng, mạch máu ngoại vi co giãn chậm, tuần hoàn kém, cộng thêm ảnh hưởng của bệnh tuyến giáp, thiếu máu và một số thuốc. Điều nguy hiểm là người già cảm nhận lạnh kém, nên có thể bị nhiễm lạnh mà không kêu. Khi trời trở lạnh, giữ ấm đầu, cổ, ngực, bàn chân và giữ phòng ấm vừa phải là cách bảo vệ ông bà tốt nhất.
Vì sao cơ thể người già khó giữ ấm
Cơ thể giữ thân nhiệt ổn định quanh 37°C nhờ ba việc: sinh nhiệt (chủ yếu từ cơ bắp và chuyển hoá), giữ nhiệt (lớp mỡ, quần áo) và điều chỉnh mạch máu (co mạch ngoài da khi lạnh để giữ nhiệt bên trong). Ở người già, cả ba đều yếu đi:
- Ít cơ nên sinh nhiệt ít, run cũng yếu — mà run là cách cơ thể tự làm ấm.
- Mỡ dưới da mỏng, da mỏng nên mất nhiệt nhanh.
- Co mạch chậm, tay chân dễ lạnh buốt.
- Trung khu điều nhiệt kém nhạy: cảm giác "lạnh" đến muộn, nên người già có thể ngồi trong phòng lạnh hàng giờ mà không mặc thêm áo.
Một số bệnh làm sợ lạnh rõ hơn: suy giáp, thiếu máu, đái tháo đường (tổn thương thần kinh và mạch ngoại vi), suy dinh dưỡng, bệnh mạch máu chi. Một số thuốc như thuốc an thần, thuốc chẹn beta cũng có thể ảnh hưởng. Nếu ông bà sợ lạnh hơn hẳn trước, kèm mệt mỏi, da khô, tăng cân hoặc sụt cân, nên đi khám.
Hạ thân nhiệt: nguy hiểm âm thầm của mùa lạnh
Hạ thân nhiệt là khi thân nhiệt xuống dưới khoảng 35°C. Ở người già, nó không chỉ xảy ra ngoài trời giá rét mà còn có thể xảy ra trong nhà, khi phòng lạnh, ông bà ngồi lâu một chỗ, ăn uống kém hoặc bị ngã nằm trên nền nhà nhiều giờ.
Dấu hiệu cần để ý:
- Da lạnh, tái, nhất là bụng và lưng (không chỉ tay chân).
- Nói chậm, líu lưỡi, lơ mơ, lú lẫn bất thường.
- Run nhiều, hoặc nguy hiểm hơn — đã lạnh mà không run nữa.
- Cử động chậm chạp, vụng về, buồn ngủ li bì.
- Thở chậm, mạch chậm.
Nếu nghi ngờ hạ thân nhiệt: gọi 115, đưa ông bà vào chỗ ấm, thay quần áo ướt, đắp chăn khô, ủ ấm phần thân (ngực, bụng) trước, cho uống nước ấm nếu còn tỉnh và nuốt được. Không xoa bóp mạnh tay chân, không ngâm nước nóng, không cho uống rượu "cho ấm người" — rượu làm giãn mạch, mất nhiệt nhanh hơn.
Trời trở lạnh: vì sao ông bà đau nhức và ốm nhiều
Người Việt hay nói "trái gió trở trời" ông bà lại đau lưng, nhức gối. Lạnh làm cơ co cứng, khớp kém linh hoạt, người đã thoái hoá khớp thấy đau rõ hơn. Lạnh còn làm mạch máu co lại, huyết áp có thể tăng — và mùa lạnh là mùa các bác sĩ thường ghi nhận nhiều ca tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim ở người cao tuổi hơn.
Mùa đông miền Bắc (thường từ tháng 11 đến tháng 3) có những đợt rét đậm, rét hại kèm độ ẩm cao làm cái lạnh thấm hơn. Vùng núi phía Bắc có khi xuống dưới 5°C. Tây Nguyên và Đà Lạt lạnh về đêm quanh năm. Miền Nam ít lạnh, nhưng phòng điều hoà để quá thấp, ngủ quạt thổi thẳng cũng làm người già nhiễm lạnh.
Giữ ấm cho ông bà: những điểm cần ưu tiên
| Vùng | Vì sao | Cách giữ ấm |
|---|---|---|
| Đầu, tai | Mất nhiệt nhiều khi để trần, nhất là người tóc thưa | Mũ len, mũ trùm tai khi ra ngoài, khi ngủ phòng lạnh |
| Cổ, ngực | Gió lạnh lùa vào cổ dễ gây ho, viêm họng | Khăn quàng, áo cổ cao |
| Bàn chân | Xa tim, tuần hoàn kém nhất | Tất len, dép kín mũi trong nhà; ngâm chân nước ấm vừa trước khi ngủ |
| Bàn tay | Lạnh cóng làm khó cầm nắm, dễ đánh rơi đồ | Găng tay mỏng khi ra ngoài sáng sớm |
| Thân người | Giữ nhiệt cho tim, phổi, nội tạng | Mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo dày |
Mặc nhiều lớp mỏng
Ba lớp là cách nhiều tài liệu khuyên: lớp trong mềm, ôm vừa, thấm hút; lớp giữa giữ nhiệt như áo len, áo nỉ; lớp ngoài chắn gió. Nhiều lớp mỏng giữ không khí ấm giữa các lớp tốt hơn một áo bông dày, và dễ cởi bớt khi vào nhà ấm, tránh đổ mồ hôi rồi lại lạnh.
Phòng ở
Giữ phòng ấm vừa, kín gió lùa nhưng vẫn thông thoáng. Cơ quan y tế Anh (NHS) khuyên nhiệt độ phòng ít nhất khoảng 18°C cho người già vào mùa lạnh. Nếu dùng máy sưởi, đặt cách xa giường, rèm, chăn; không để sưởi sát người ngủ. Tuyệt đối không đốt than, đốt củi sưởi trong phòng kín — mỗi mùa đông vẫn có những vụ ngộ độc khí CO tử vong vì thói quen này. Đèn sưởi nhà tắm, máy sưởi dầu, chăn điện cần dùng đúng hướng dẫn, rút điện khi không dùng.
Tắm gội ngày lạnh
Tắm buổi trưa hoặc đầu chiều khi trời ấm nhất, nhà tắm kín gió, làm ấm trước, nước ấm vừa phải. Tắm nhanh, lau khô ngay, mặc áo trước khi ra khỏi nhà tắm. Không tắm khuya, không tắm ngay sau khi ăn no hoặc vừa đi ngoài trời lạnh về. Gội đầu xong sấy khô tóc.
Ăn uống và vận động giúp làm ấm từ bên trong
- Ăn đủ bữa, đủ đạm. Cơ thể cần năng lượng để sinh nhiệt. Bữa sáng nóng ấm như cháo, phở, bún giúp ông bà khởi động ngày lạnh.
- Uống đủ nước ấm. Mùa lạnh người già càng ít khát, dễ thiếu nước.
- Không dựa vào rượu để làm ấm.
- Vận động nhẹ trong nhà khi trời quá lạnh không ra ngoài được: đi lại trong nhà, xoay khớp, tập tay chân ngồi trên ghế. Ngồi im một chỗ cả ngày làm người lạnh đi.
- Không ra ngoài quá sớm lúc trời rét đậm; tập dưỡng sinh có thể dời muộn hơn hoặc tập trong nhà.
Góc nhìn hôm nay: hỏi "bà có lạnh không" là chưa đủ
Ông bà thường trả lời "không lạnh" vì thật sự cảm thấy chưa lạnh, hoặc vì ngại làm phiền. Con cháu nên tự kiểm tra: sờ gáy, sờ lưng ông bà xem có lạnh không; nhìn nhiệt kế trong phòng; để ý ông bà có co ro, mặc ít áo không. Những đợt rét đậm, nên gọi điện hoặc ghé thăm ông bà sống một mình thường xuyên hơn.
Chuẩn bị trước mùa lạnh cũng giúp đỡ lúng túng: kiểm tra chăn, áo len, tất, mũ; sửa cửa sổ hở gió; kiểm tra máy sưởi; hỏi bác sĩ về tiêm phòng cúm trước mùa lạnh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già hay bị lạnh tay chân?
Vì tuần hoàn ngoại vi kém, mạch máu co giãn chậm, khối cơ ít nên sinh nhiệt ít. Bệnh đái tháo đường, thiếu máu, suy giáp và một số thuốc có thể làm tay chân lạnh hơn. Nếu tay chân lạnh kèm tím tái, đau hoặc vết thương lâu lành thì nên đi khám.
Dấu hiệu hạ thân nhiệt ở người già là gì?
Da lạnh tái cả ở bụng và lưng, nói chậm, lú lẫn, buồn ngủ li bì, cử động vụng về, có khi đã lạnh mà không còn run. Khi nghi ngờ, cần gọi 115, đưa vào chỗ ấm, thay đồ ướt và ủ ấm phần thân.
Có nên cho người già uống rượu cho ấm?
Không nên. Rượu làm giãn mạch ngoài da, tạo cảm giác ấm tạm thời nhưng khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, đồng thời tăng nguy cơ ngã và tương tác với thuốc.
Nhiệt độ phòng bao nhiêu là ấm đủ cho người già?
Cơ quan y tế Anh khuyên giữ phòng ở ít nhất khoảng 18°C vào mùa lạnh cho người cao tuổi. Ở Việt Nam, có thể dùng nhiệt kế treo tường để theo dõi, giữ phòng kín gió lùa nhưng vẫn thông thoáng.
Sưởi ấm bằng than trong phòng có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm. Đốt than, củi trong phòng kín sinh khí CO không màu không mùi, có thể gây ngộ độc và tử vong khi đang ngủ. Nên dùng máy sưởi điện đúng cách, đặt xa chăn rèm và rút điện khi không dùng.
