Nghe kém ở người già (lão thính) thường bắt đầu từ âm cao: ông bà nghe được có người nói nhưng không rõ chữ, nhất là giọng trẻ con, giọng phụ nữ và chỗ ồn. Dấu hiệu sớm là hay hỏi lại, vặn tivi to, trả lời lệch câu hỏi. Cách giúp là nói chậm, rõ, đối mặt, giảm tiếng ồn — không phải hét to — và đưa ông bà đi đo thính lực để cân nhắc máy trợ thính.
Lão thính là gì và vì sao nó khó nhận ra
Trong tai trong có những tế bào lông nhỏ biến rung động âm thanh thành tín hiệu thần kinh. Theo tuổi, các tế bào này hao mòn dần và không mọc lại, bắt đầu từ vùng xử lý âm cao. Quá trình diễn ra rất chậm, cả chục năm, nên chính người bệnh thường không nhận ra mình nghe kém. Họ hay nghĩ người khác "nói lí nhí", "nói nhanh quá".
Điểm đặc trưng: nghe thấy tiếng nhưng không nghe rõ chữ. Các phụ âm như s, x, ph, th, kh mang nhiều âm cao, nên bị mất trước. Câu "đi chợ chưa" có thể nghe thành "đi ... ưa". Vì thế nói to hơn không giải quyết được hết, còn làm méo tiếng.
Ngoài tuổi tác, nghe kém còn do tiếng ồn lâu năm (người từng làm xưởng máy, lái xe, công trường), một số thuốc, bệnh đái tháo đường, và đơn giản là ráy tai đóng nút — nguyên nhân rất hay gặp ở người già và chữa được dễ dàng ở phòng khám tai mũi họng.
Dấu hiệu sớm con cháu dễ thấy
- Hay hỏi lại "gì cơ", "nói lại xem".
- Vặn tivi, radio to hơn hẳn mức cả nhà thấy dễ chịu.
- Trả lời lệch câu hỏi, hoặc gật gù cười mà không đáp.
- Nghe điện thoại khó, hay bảo "để bố gọi lại".
- Né những bữa ăn đông người, đám cưới, đám giỗ; ngồi im trong cuộc trò chuyện.
- Không nghe chuông cửa, tiếng ấm nước sôi, tiếng điện thoại reo.
- Nghe rõ khi nhìn mặt người nói, nhưng nói từ phòng khác thì không.
- Than ù tai, có tiếng ve kêu trong tai.
Nghe kém không chỉ là chuyện tai
Người nghe kém lâu ngày dễ rút lui khỏi giao tiếp: ngại hỏi lại nhiều lần, sợ bị chê "lãng tai", nên dần ít nói, ít đi ra ngoài. Cô đơn và buồn chán kéo theo. Ủy ban Lancet về sa sút trí tuệ (Lancet Commission, các báo cáo 2020 và 2024) xếp nghe kém ở tuổi trung niên vào nhóm yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được của sa sút trí tuệ. Điều này không có nghĩa nghe kém gây lẫn, nhưng là thêm một lý do để không xem nhẹ.
Nghe kém còn ảnh hưởng an toàn: không nghe còi xe khi đi đường, không nghe chuông báo cháy, không nghe rõ lời dặn của bác sĩ về thuốc. Nhiều trường hợp uống sai thuốc chỉ vì nghe nhầm "hai viên" thành "một viên".
Nói sao cho ông bà nghe rõ
Đây là phần cả nhà làm được ngay, không tốn gì:
- Gọi tên trước để ông bà chú ý, đợi ông bà quay sang rồi mới nói.
- Đối mặt, ngang tầm mắt, đủ sáng. Người nghe kém đọc khẩu hình và nét mặt nhiều hơn mình tưởng. Đừng nói khi đang quay lưng, đang đi, đang nhai.
- Nói chậm và rõ, không hét. Hét làm méo tiếng và nghe như đang giận. Giọng hơi trầm thường dễ nghe hơn.
- Tắt bớt tiếng ồn: vặn nhỏ tivi, tắt quạt kêu to, ra chỗ yên tĩnh.
- Không nghe rõ thì nói cách khác, đừng lặp y nguyên câu cũ. "Bố ăn cơm chưa" không rõ thì đổi thành "Bố đói chưa, con dọn cơm nhé".
- Câu ngắn, mỗi lần một ý. Dặn thuốc thì nói từng loại, rồi viết ra giấy.
- Kiên nhẫn, đừng nói "thôi bỏ đi". Câu này làm người già tủi thân nhất, vì họ cảm thấy bị gạt ra.
Ở bữa ăn đông người
Cho ông bà ngồi giữa, quay lưng về phía tường hoặc nguồn ồn, đối diện những người hay nói chuyện với mình. Thỉnh thoảng có người tóm tắt lại câu chuyện đang bàn. Một bàn tiệc mười người nói cùng lúc là môi trường khó nhất với tai yếu.
Đo thính lực và máy trợ thính
Khi thấy dấu hiệu nghe kém, nên đưa ông bà khám tai mũi họng. Bác sĩ sẽ soi tai (loại trừ ráy tai, viêm tai) và đo thính lực để biết mức nghe kém ở từng tần số. Từ đó mới biết có cần máy trợ thính không.
Vài điều thực tế về máy trợ thính:
- Máy trợ thính cần được đo và chỉnh theo kết quả thính lực; loại "khuếch đại" bán trôi nổi chỉ làm to mọi tiếng, kể cả tiếng ồn.
- Thời gian đầu ông bà sẽ thấy mọi thứ ồn ào lạ tai. Cần vài tuần làm quen, đeo tăng dần mỗi ngày, quay lại chỉnh máy vài lần.
- Nhiều người bỏ máy trong ngăn kéo vì không ai hướng dẫn thay pin, vệ sinh, chỉnh âm lượng. Con cháu học cùng ông bà sẽ giúp được nhiều.
- Máy trợ thính giúp nghe tốt hơn, không trả lại tai như thời trẻ. Vẫn cần nói chuyện đúng cách như trên.
Những việc nhỏ trong nhà giúp người nghe kém
| Vấn đề | Cách hỗ trợ |
|---|---|
| Không nghe chuông cửa | Chuông có đèn nháy, hoặc chuông to đặt gần phòng ông bà |
| Không nghe điện thoại | Tăng chuông, bật rung, dùng điện thoại có loa to; gọi video để thấy khẩu hình |
| Tivi to làm cả nhà khó chịu | Bật phụ đề, dùng tai nghe hoặc loa nhỏ đặt gần ông bà |
| Nghe nhầm lời dặn bác sĩ | Con cháu đi cùng, xin bác sĩ ghi ra giấy |
| Ráy tai tích nhiều | Đi khám tai mũi họng lấy ráy; không tự ngoáy tai bằng tăm, cặp tóc |
Góc nhìn hôm nay: đừng để ông bà "ngồi ngoài" câu chuyện
Người nghe kém hay bị đối xử như người không hiểu chuyện, trong khi đầu óc họ vẫn tỉnh. Một câu "ông không nghe đâu, kệ ông" nói ngay trước mặt có thể làm ông buồn cả tuần. Cách tốt nhất là coi việc nói cho ông bà nghe rõ là một kỹ năng cả nhà cùng học, dạy cả trẻ con: lại gần, nhìn mặt bà, nói chậm.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tham khảo khuyến nghị của WHO trong "World report on hearing" (2021), và đưa ông bà khám ở khoa tai mũi họng hoặc thính học của các bệnh viện tuyến tỉnh trở lên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già nghe được giọng đàn ông rõ hơn giọng trẻ con?
Lão thính thường làm mất khả năng nghe âm cao trước. Giọng trẻ con và giọng phụ nữ có nhiều âm cao hơn giọng đàn ông, nên khó nghe hơn. Nói chậm, rõ và hạ giọng một chút thường giúp ông bà nghe dễ hơn.
Có nên nói to với người nghe kém không?
Chỉ hơi to hơn bình thường là đủ, không nên hét. Hét làm méo âm và nghe như đang giận. Quan trọng hơn là đối mặt, nói chậm, rõ từng chữ và giảm tiếng ồn xung quanh.
Ráy tai có làm người già nghe kém không?
Có, ráy tai đóng nút là nguyên nhân hay gặp và dễ chữa. Nên đi khám tai mũi họng để lấy ráy an toàn, không tự ngoáy bằng tăm bông, cặp tóc vì dễ đẩy ráy vào sâu hoặc làm tổn thương tai.
Máy trợ thính có làm tai kém thêm không?
Máy trợ thính được đo chỉnh đúng không làm tai kém thêm. Ngược lại, nó giúp não tiếp tục nhận âm thanh và giúp ông bà giữ giao tiếp. Máy cần được chỉnh theo kết quả đo thính lực và cần thời gian làm quen.
Nghe kém có liên quan đến lẫn không?
Các báo cáo của Ủy ban Lancet xếp nghe kém vào nhóm yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được của sa sút trí tuệ. Đó là mối liên quan, không có nghĩa ai nghe kém cũng sẽ lẫn, nhưng là lý do nên phát hiện và hỗ trợ sớm.
