Đái tháo đường (tiểu đường) ở người già phần lớn là typ 2, thường phát hiện tình cờ khi xét nghiệm máu vì triệu chứng kín đáo: mệt, khát, tiểu nhiều, sụt cân, vết thương lâu lành, nhìn mờ. Chăm sóc hằng ngày xoay quanh bốn việc: ăn uống điều độ, vận động, dùng thuốc đúng, theo dõi đường huyết — cộng thêm chăm bàn chân và nhận biết hạ đường huyết, biến chứng nguy hiểm hay gặp ở người cao tuổi dùng thuốc.
Đái tháo đường là gì
Khi ăn, tinh bột và đường được chuyển thành glucose trong máu. Hormone insulin giúp glucose đi vào tế bào làm năng lượng. Ở người đái tháo đường typ 2, cơ thể kháng insulin và tiết insulin không đủ, nên glucose tích lại trong máu. Đường huyết cao kéo dài làm tổn thương mạch máu và thần kinh khắp cơ thể.
Tiêu chuẩn chẩn đoán phổ biến (theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ và hướng dẫn của Bộ Y tế) gồm: đường huyết lúc đói từ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) trở lên, hoặc HbA1c từ 6,5%, hoặc các xét nghiệm khác do bác sĩ chỉ định. Chẩn đoán cần bác sĩ, thường phải xét nghiệm lặp lại — không tự chẩn đoán bằng một lần đo máy ở nhà.
Dấu hiệu ở người già thường kín đáo
- Mệt mỏi, uể oải không rõ lý do.
- Khát, uống nhiều — nhưng người già vốn ít khát nên dấu hiệu này hay mờ.
- Tiểu nhiều, tiểu đêm.
- Sụt cân dù ăn bình thường.
- Vết xước, vết loét lâu lành; hay bị nhiễm trùng da, nấm, nhiễm trùng tiểu.
- Tê bì, kiến bò bàn chân.
- Nhìn mờ.
- Lú lẫn, giảm trí nhớ.
Vì triệu chứng không rõ, người trên 45 tuổi, nhất là có thừa cân, tăng huyết áp, người thân bị tiểu đường, nên xét nghiệm đường huyết định kỳ khi đi khám.
Biến chứng cần biết
| Cơ quan | Biến chứng | Cách phòng, phát hiện sớm |
|---|---|---|
| Tim, não | Nhồi máu cơ tim, đột quỵ | Kiểm soát cả huyết áp, mỡ máu, bỏ thuốc lá |
| Thận | Suy thận | Xét nghiệm nước tiểu, chức năng thận định kỳ |
| Mắt | Bệnh võng mạc, nhìn mờ, mù | Khám đáy mắt ít nhất mỗi năm |
| Thần kinh | Tê bì, mất cảm giác bàn chân | Kiểm tra bàn chân hằng ngày |
| Bàn chân | Loét, nhiễm trùng, có thể phải cắt cụt | Chăm sóc chân, giày dép vừa, khám ngay khi có vết loét |
| Răng miệng | Viêm lợi, mất răng | Chăm răng miệng, khám nha |
Hạ đường huyết: nguy hiểm hàng đầu ở người già
Người già dùng thuốc hạ đường huyết (nhất là insulin và một số thuốc uống) dễ bị hạ đường huyết khi ăn ít, bỏ bữa, nôn, tiêu chảy, vận động nhiều hơn thường lệ, hoặc uống nhầm thuốc. Hướng dẫn quốc tế thường lấy mốc đường huyết dưới khoảng 3,9 mmol/L (70 mg/dL) là hạ.
Dấu hiệu: run tay, vã mồ hôi, hồi hộp, đói cồn cào, chóng mặt, bủn rủn. Ở người già có khi chỉ thấy lú lẫn, nói lảm nhảm, cáu gắt, buồn ngủ bất thường — dễ bị nhầm là lẫn hay đột quỵ.
Xử trí ban đầu khi ông bà còn tỉnh và nuốt được: đo đường huyết nếu có máy; cho uống ngay khoảng nửa cốc nước ngọt hoặc nước đường, nước hoa quả, hoặc ngậm vài viên kẹo đường; sau khoảng 15 phút đo lại, nếu chưa lên thì lặp lại; khi đã ổn cho ăn nhẹ. Nếu ông bà lơ mơ, không nuốt được, co giật hoặc bất tỉnh — không cố đổ nước vào miệng, gọi 115 ngay. Mọi lần hạ đường huyết đều nên báo bác sĩ để chỉnh thuốc.
Mục tiêu đường huyết ở người già
Người cao tuổi không phải lúc nào cũng cần kiểm soát đường huyết thật chặt như người trẻ. Các hướng dẫn quốc tế (như của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ) khuyên đặt mục tiêu theo sức khoẻ tổng thể: người khoẻ, minh mẫn có thể theo mục tiêu gần người trẻ; người nhiều bệnh, sa sút trí tuệ, hay ngã thì mục tiêu nới hơn để tránh hạ đường huyết. Mục tiêu cụ thể (HbA1c, đường huyết đói) do bác sĩ đặt — gia đình nên hỏi và ghi lại.
Chăm sóc hằng ngày
Ăn uống
Chia bữa đều, không bỏ bữa, ăn đúng giờ, chọn tinh bột ít tinh chế (gạo lứt, khoai, ngô vừa phải), nhiều rau, đủ đạm, hạn chế đồ ngọt và nước ngọt. Có bài riêng về bữa ăn cho người già đái tháo đường trong danh mục Bữa ăn cho ông bà.
Vận động
Đi bộ sau bữa ăn 15–30 phút giúp hạ đường huyết sau ăn. Người dùng insulin hoặc thuốc dễ gây hạ đường huyết nên mang theo kẹo khi đi tập.
Thuốc
Uống, tiêm đúng giờ, đúng liều bác sĩ kê. Không tự đổi thuốc, không bỏ thuốc vì "hôm nay ăn ít" mà không hỏi trước bác sĩ cách xử lý những ngày ốm.
Theo dõi
Đo đường huyết tại nhà theo lịch bác sĩ dặn, ghi sổ, mang theo khi tái khám. Xét nghiệm HbA1c định kỳ tại cơ sở y tế.
Chăm bàn chân
- Nhìn bàn chân ông bà mỗi ngày, cả kẽ ngón và lòng bàn chân (người già khó cúi, mắt kém — con cháu nhìn giúp).
- Rửa chân nước ấm vừa (thử bằng tay hoặc khuỷu tay vì ông bà có thể mất cảm giác nóng), lau khô kẽ ngón.
- Cắt móng thẳng, không cắt sâu khoé.
- Đi tất, giày dép vừa, không đi chân đất.
- Không tự lể mụn nước, cắt vết chai; không chườm nóng, ngâm chân nước quá nóng.
- Có vết loét, sưng đỏ, đổi màu — đi khám ngay.
Những ngày ông bà ốm
Khi sốt, nôn, tiêu chảy, ăn uống kém, đường huyết có thể tăng hoặc giảm bất thường. Nên hỏi trước bác sĩ một "kế hoạch ngày ốm": đo đường huyết thường xuyên hơn, uống đủ nước, thuốc nào giữ, thuốc nào tạm dừng. Đường huyết rất cao kèm khát nhiều, lơ mơ, thở nhanh — đi viện ngay.
Góc nhìn hôm nay: sống chung lâu dài
Đái tháo đường typ 2 là bệnh mạn tính, cần sống chung nhiều năm. Ông bà dễ chán vì kiêng khem, vì đo đường huyết đau tay. Con cháu giúp bằng cách nấu ăn chung cho cả nhà theo hướng lành mạnh, thay vì nấu riêng một mâm "kiêng" cho ông bà; đi bộ cùng; và không trách móc khi ông bà lỡ ăn miếng bánh. Đọc thêm hướng dẫn của Bộ Y tế về chẩn đoán và điều trị đái tháo đường typ 2 và tài liệu của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF).
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu tiểu đường ở người già là gì?
Thường kín đáo: mệt mỏi, tiểu nhiều, tiểu đêm, sụt cân, vết thương lâu lành, hay nhiễm trùng, tê bì bàn chân, nhìn mờ, có khi lú lẫn. Người già ít khát nên dấu hiệu khát nhiều hay bị mờ. Cần xét nghiệm máu để chẩn đoán.
Đường huyết bao nhiêu là bị tiểu đường?
Theo tiêu chuẩn phổ biến, đường huyết lúc đói từ 7,0 mmol/L trở lên hoặc HbA1c từ 6,5% có thể là đái tháo đường, nhưng cần bác sĩ chẩn đoán và thường phải xét nghiệm lặp lại, không dựa vào một lần đo ở nhà.
Hạ đường huyết ở người già nhận biết thế nào?
Có thể run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, hồi hộp, chóng mặt; ở người già có khi chỉ là lú lẫn, nói lảm nhảm, buồn ngủ bất thường. Nếu còn tỉnh, cho uống nước đường hoặc ngậm kẹo đường; nếu lơ mơ, không nuốt được thì gọi 115.
Người già tiểu đường có cần kiểm soát đường huyết chặt như người trẻ không?
Không phải lúc nào cũng cần. Các hướng dẫn quốc tế khuyên đặt mục tiêu theo sức khoẻ tổng thể; người nhiều bệnh, hay ngã thường được đặt mục tiêu nới hơn để tránh hạ đường huyết. Mục tiêu cụ thể do bác sĩ đặt.
Vì sao người tiểu đường phải chăm sóc bàn chân?
Vì đường huyết cao làm tổn thương thần kinh và mạch máu, khiến bàn chân mất cảm giác và lâu lành. Một vết xước nhỏ có thể thành loét nhiễm trùng mà ông bà không biết. Cần kiểm tra bàn chân hằng ngày và đi khám ngay khi có vết loét.
