Thoái hoá khớp gối là tình trạng sụn khớp mòn dần theo tuổi, khiến gối đau khi đi lại, cứng khớp buổi sáng, kêu lục cục và có khi sưng. Nhiều ông bà thấy đau hơn khi trời trở lạnh, ẩm — điều này hay gặp dù khoa học chưa giải thích trọn vẹn. Thoái hoá khớp không chữa khỏi hẳn, nhưng vận động đúng cách, giảm cân nếu thừa cân, tập cơ đùi và dùng thuốc theo bác sĩ giúp bớt đau và giữ ông bà đi lại được lâu.
Khớp gối thoái hoá thế nào
Đầu xương ở khớp gối được bọc một lớp sụn trơn, giúp xương trượt lên nhau êm ái. Theo tuổi và theo năm tháng chịu lực, sụn mòn mỏng dần, nứt, xương dưới sụn phản ứng bằng cách mọc gai xương, bao khớp viêm nhẹ, dịch khớp thay đổi. Kết quả là khớp đau, kém linh hoạt.
Những yếu tố làm thoái hoá khớp gối nặng hơn hoặc đến sớm hơn:
- Tuổi cao, phụ nữ (nhất là sau mãn kinh).
- Thừa cân — mỗi cân nặng thêm làm khớp gối chịu tải nhiều hơn khi đi lại.
- Từng chấn thương gối, đứt dây chằng, rách sụn chêm.
- Công việc ngồi xổm, quỳ, khuân vác nặng nhiều năm (nông dân, công nhân, người bán hàng ngồi chợ).
- Chân vòng kiềng, chân chữ X.
- Cơ đùi yếu.
Dấu hiệu thường gặp
- Đau khi vận động: đứng lên ngồi xuống, lên xuống cầu thang, đi lâu. Nghỉ thì đỡ.
- Cứng khớp buổi sáng hoặc sau khi ngồi lâu, thường dưới 30 phút rồi đỡ.
- Tiếng lục cục, lạo xạo khi co duỗi gối.
- Sưng khớp từng đợt.
- Hạn chế vận động: khó gập gối hết, khó ngồi xổm.
- Biến dạng ở giai đoạn muộn: gối vẹo, chân vòng kiềng hơn.
Vì sao trời trở lạnh lại đau hơn
Rất nhiều người bị thoái hoá khớp nói gối "báo thời tiết". Các nghiên cứu cho kết quả không thống nhất về mối liên quan giữa thời tiết và cơn đau, nhưng có vài giải thích được nêu: thay đổi áp suất không khí ảnh hưởng mô quanh khớp; lạnh làm cơ co cứng, dịch khớp đặc hơn; trời lạnh người ta ít vận động nên khớp cứng hơn. Dù cơ chế còn bàn cãi, cảm giác đau là thật. Giữ ấm gối, khởi động kỹ, vận động nhẹ trong nhà những ngày lạnh giúp đỡ hơn.
Khi nào đau gối không chỉ là thoái hoá
Cần đi khám sớm nếu:
| Dấu hiệu | Có thể là |
|---|---|
| Gối sưng nóng đỏ đột ngột, đau dữ dội, có thể sốt | Viêm khớp nhiễm khuẩn, gút, giả gút |
| Đau nhiều khớp đối xứng hai bên, cứng khớp sáng kéo dài trên 1 giờ | Viêm khớp dạng thấp |
| Đau sau ngã, không chịu lực được | Gãy xương, tổn thương dây chằng |
| Bắp chân sưng đau một bên, nóng | Huyết khối tĩnh mạch sâu — cần khám gấp |
| Đau cả khi nghỉ, đau đêm, sụt cân | Cần loại trừ bệnh khác |
Điều trị: vận động là "thuốc" chính
Các hướng dẫn quốc tế về thoái hoá khớp (như của Hội Nghiên cứu Thoái hoá khớp Quốc tế OARSI, Viện Y tế và Chăm sóc Anh NICE) đều đặt tập luyện và giảm cân nếu thừa cân là nền tảng điều trị, trước cả thuốc. Đây là điều nhiều người bất ngờ: đau khớp mà phải vận động.
Vận động phù hợp
- Tập cơ đùi trước: cơ đùi khoẻ đỡ bớt lực cho khớp. Bài đơn giản: ngồi ghế, duỗi thẳng một chân, giữ vài giây, hạ xuống, lặp lại.
- Đi bộ trên mặt phẳng, vừa sức, chia nhiều lần ngắn.
- Đạp xe nhẹ, xe đạp tập tại chỗ.
- Bơi, đi bộ dưới nước — nước đỡ trọng lượng cơ thể.
- Thái cực quyền, dưỡng sinh chậm rãi.
Nên tránh hoặc hạn chế: ngồi xổm lâu, quỳ, leo núi, leo nhiều bậc thang, chạy nhảy trên nền cứng. Tốt nhất là tập theo hướng dẫn của bác sĩ phục hồi chức năng hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu.
Thuốc và các biện pháp khác
Bác sĩ có thể kê thuốc giảm đau, thuốc bôi, tiêm khớp trong một số trường hợp, và khi khớp hỏng nặng ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt thì cân nhắc phẫu thuật thay khớp gối. Gia đình cần lưu ý:
- Không tự mua thuốc giảm đau chống viêm dùng dài ngày — ở người già, nhóm thuốc này có thể gây xuất huyết dạ dày, hại thận, tăng huyết áp.
- Cẩn thận với thuốc "gia truyền", thuốc không rõ nguồn gốc trị đau khớp — một số loại đã bị phát hiện trộn corticoid, dùng lâu gây hại nặng.
- Các sản phẩm bổ sung như glucosamine có kết quả nghiên cứu không thống nhất; hỏi bác sĩ trước khi mua.
- Chườm ấm khi cứng khớp, chườm lạnh khi sưng đau đợt cấp, theo hướng dẫn.
Sửa nhà và đồ dùng cho người đau gối
- Ghế cao vừa, có tay vịn để đứng dậy dễ. Ghế đẩu thấp, ghế nhựa lùn rất khó cho người đau gối.
- Bồn cầu ngồi thay xí xổm; thêm tay vịn cạnh bồn cầu.
- Tay vịn cầu thang hai bên; nếu được, cho ông bà ở tầng trệt.
- Giày đế êm, vừa chân; tránh dép mỏng, guốc cao.
- Gậy chống khi cần — cầm ở tay bên đối diện với gối đau.
- Bếp, bồn rửa ở độ cao vừa để không phải ngồi xổm nấu ăn, giặt giũ như nếp sinh hoạt cũ.
Góc nhìn hôm nay: đừng để đau gối "nhốt" ông bà trong nhà
Đau gối làm ông bà ngại đi, càng ngại đi cơ càng yếu, khớp càng cứng, càng đau — vòng luẩn quẩn khiến nhiều người từ đi lại được thành phụ thuộc. Phá vòng này bằng vận động vừa sức đều đặn, có người đi cùng, và điều trị giảm đau đúng cách. Thay khớp gối cũng là lựa chọn đã giúp nhiều người cao tuổi đi lại trở lại; việc có nên mổ hay không cần bàn kỹ với bác sĩ chấn thương chỉnh hình.
Câu hỏi thường gặp
Thoái hoá khớp gối có chữa khỏi được không?
Thoái hoá khớp gối không chữa khỏi hẳn, nhưng kiểm soát được triệu chứng. Tập cơ đùi, vận động đều, giảm cân nếu thừa cân và dùng thuốc theo bác sĩ giúp giảm đau, giữ khả năng đi lại. Khớp hỏng nặng có thể cân nhắc thay khớp.
Đau khớp gối có nên đi bộ không?
Nên, nếu đi vừa sức trên mặt phẳng và chia thành nhiều lần ngắn. Vận động phù hợp là nền tảng điều trị thoái hoá khớp. Nên hạn chế ngồi xổm, quỳ, leo nhiều bậc thang và hỏi bác sĩ phục hồi chức năng về bài tập.
Vì sao trời lạnh khớp gối đau hơn?
Nhiều người thấy vậy dù nghiên cứu chưa thống nhất. Các giải thích thường nêu là thay đổi áp suất không khí, cơ co cứng khi lạnh và ít vận động hơn vào ngày lạnh. Giữ ấm gối và vận động nhẹ trong nhà giúp đỡ đau.
Người già có nên tự uống thuốc giảm đau khớp?
Không nên dùng dài ngày khi chưa hỏi bác sĩ. Thuốc giảm đau chống viêm có thể gây xuất huyết dạ dày, hại thận, tăng huyết áp ở người già. Cũng cần cảnh giác với thuốc không rõ nguồn gốc có thể trộn corticoid.
Đau gối kèm sưng nóng đỏ là bệnh gì?
Gối sưng nóng đỏ đột ngột, đau dữ dội, có thể kèm sốt cần khám sớm vì có thể là viêm khớp nhiễm khuẩn, gút hoặc giả gút chứ không chỉ là thoái hoá.
