Ở Việt Nam, người cao tuổi là công dân từ đủ 60 tuổi trở lên — đó là định nghĩa trong Luật Người cao tuổi năm 2009. Nhưng con số 60 chỉ là mốc pháp lý. Trong đời thật, một người 62 tuổi còn đi làm, chạy xe máy đi chợ và một người 85 tuổi cần người dìu ra sân là hai hoàn cảnh rất khác nhau, nên con cháu cần hiểu thêm các "chặng" của tuổi già để chăm cho đúng.
Mốc 60 tuổi trong luật Việt Nam nghĩa là gì
Luật Người cao tuổi 2009 (có hiệu lực từ 1/7/2010) quy định người cao tuổi là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi. Mốc này dùng để xác định ai được hưởng các chính sách dành riêng cho người cao tuổi: được ưu tiên khi đi khám chữa bệnh, được tham gia Hội Người cao tuổi ở nơi cư trú, được chúc thọ, mừng thọ theo quy định ở các mốc tuổi tròn, và một số chế độ trợ cấp xã hội tuỳ hoàn cảnh.
Điều nên nhớ: mốc 60 không trùng với tuổi nghỉ hưu. Tuổi nghỉ hưu ở Việt Nam đang được nâng dần theo lộ trình của Bộ luật Lao động 2019, khác nhau giữa nam và nữ và giữa các loại công việc. Có người đã là "người cao tuổi" theo luật nhưng vẫn còn đi làm. Các chế độ cụ thể như trợ cấp, bảo hiểm y tế thay đổi theo từng thời kỳ, nên khi cần, gia đình nên hỏi trực tiếp UBND xã, phường hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi ông bà cư trú thay vì dựa vào lời truyền miệng.
Thế giới tính tuổi già thế nào
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Liên Hợp Quốc thường dùng mốc 60 tuổi khi thống kê "người cao tuổi", trong khi nhiều nước giàu dùng mốc 65 tuổi vì tuổi thọ cao hơn và tuổi nghỉ hưu muộn hơn. Không có con số nào "đúng" tuyệt đối. Mỗi nước chọn mốc phù hợp với tuổi thọ trung bình, sức khoẻ dân số và hệ thống an sinh của mình.
Điều WHO nhấn mạnh hơn cả là: tuổi tác theo năm sinh không nói hết sức khoẻ của một người. Hai người cùng 70 tuổi có thể khác nhau như hai thế hệ. Vì thế, các chương trình chăm sóc người già hiện đại không hỏi "ông bao nhiêu tuổi" trước, mà hỏi "ông tự làm được những việc gì".
Các chặng của tuổi già: cách chia hay gặp
Nhiều tài liệu lão khoa chia tuổi già thành ba chặng. Đây là cách chia để dễ hình dung, không phải ranh giới cứng — có người 80 tuổi vẫn khoẻ như chặng đầu.
| Chặng | Độ tuổi thường gặp | Đặc điểm hay thấy | Con cháu nên chú ý |
|---|---|---|---|
| Đầu tuổi già | 60–69 | Phần lớn còn tự lo sinh hoạt, nhiều người vẫn đi làm, trông cháu, sinh hoạt hội đoàn | Khám định kỳ, phát hiện sớm huyết áp, đường huyết; giữ thói quen vận động |
| Giữa tuổi già | 70–79 | Bệnh mạn tính tích luỹ, mắt và tai kém rõ hơn, đi lại chậm hơn | Phòng té ngã, quản lý nhiều loại thuốc, để ý trí nhớ |
| Cao tuổi cao | Từ 80 trở lên | Sức cơ giảm nhiều, dễ ốm, nhiều người cần hỗ trợ một phần hoặc toàn phần | Có người ở gần, sắp xếp nhà an toàn, chuẩn bị kế hoạch chăm sóc lâu dài |
Trong dân gian Việt Nam còn có cách gọi theo mừng thọ: 70 tuổi gọi là "thượng thọ" hay "cổ lai hy" (lấy từ câu thơ Đỗ Phủ "Nhân sinh thất thập cổ lai hy" — người sống tới bảy mươi xưa nay hiếm). Ngày nay sống tới 70 không còn hiếm, nhưng cách gọi vẫn giữ như một lời kính trọng.
Tuổi theo năm sinh và tuổi theo sức khoẻ
Thay vì chỉ nhìn số tuổi, các bác sĩ lão khoa đánh giá một người qua khả năng tự làm các việc hằng ngày. Có hai nhóm việc hay được dùng:
Việc tự chăm bản thân cơ bản
- Tự ăn uống
- Tự tắm rửa, đánh răng
- Tự mặc quần áo
- Tự đi vệ sinh và kiểm soát được tiểu tiện, đại tiện
- Tự đứng dậy khỏi giường, khỏi ghế và đi lại trong nhà
Việc cần đầu óc và sự tổ chức
- Tự đi chợ, mua sắm
- Nấu một bữa ăn đơn giản
- Tự uống thuốc đúng giờ, đúng loại
- Quản lý tiền bạc, nhớ hoá đơn điện nước
- Gọi điện thoại, đi lại bằng xe buýt, xe ôm
Thông thường, nhóm việc thứ hai sẽ khó dần trước. Khi thấy ông bà bắt đầu nhầm thuốc, quên trả tiền điện, lúng túng khi đi chợ, đó là tín hiệu để con cháu hỗ trợ nhiều hơn — chứ không đợi tới lúc ông bà không tự tắm được mới bắt đầu lo.
Vì sao con cháu nên biết ông bà đang ở chặng nào
Biết chặng giúp mình chăm vừa đủ. Chăm thiếu thì ông bà chịu thiệt, nhưng chăm quá tay cũng có hại. Một người còn tự đi chợ được mà bị con cấm hẳn vì sợ ngã sẽ mất dần sức cơ, mất bạn bè ngoài chợ và mất cảm giác mình còn có ích. Nhiều người già buồn không phải vì bệnh mà vì bị "nghỉ hưu khỏi mọi việc" quá sớm.
Ngược lại, có gia đình cứ nghĩ "bà còn khoẻ lắm" vì bà vẫn nói chuyện tỉnh táo, trong khi bà đã mấy lần trượt chân trong nhà tắm mà không kể. Ông bà Việt rất hay giấu chuyện mình yếu đi, sợ con lo. Nên đừng chỉ hỏi "bố có khoẻ không" — hãy quan sát xem bố làm được những việc gì, việc gì bố bắt đầu né.
Những dấu hiệu chuyển chặng đáng để ý
- Đi chậm hẳn, bước ngắn, hay vịn tường khi đi trong nhà.
- Sụt cân không rõ lý do, quần áo rộng ra.
- Ngã hoặc suýt ngã, dù chỉ một lần.
- Bỏ dần những việc từng thích: không ra công viên, không đi chùa, không gọi điện cho bạn.
- Nhầm thuốc, quên uống thuốc, hộp thuốc còn thừa nhiều bất thường.
- Nhà cửa bừa hơn trước, tủ lạnh có đồ hỏng mà không bỏ.
- Nói chuyện lặp lại nhiều hơn, hay hỏi lại cùng một câu.
Một dấu hiệu không có nghĩa là bệnh. Nhưng thấy hai, ba dấu hiệu cùng lúc thì nên đưa ông bà đi khám tổng quát và nói chuyện với bác sĩ về khả năng tự sinh hoạt, không chỉ đo huyết áp.
Góc nhìn hôm nay: tuổi già dài hơn, chăm sóc cần sớm hơn
Việt Nam thuộc nhóm nước có tốc độ già hoá dân số nhanh trên thế giới. Điều đó có nghĩa là nhiều gia đình sẽ có ông bà sống tới 80, 90 tuổi, và con cháu sẽ chăm người già trong thời gian dài hơn thế hệ trước. Chuẩn bị sớm giúp mọi người đỡ cuống khi chuyện tới.
Một vài việc có thể làm ngay từ khi ông bà mới ở chặng đầu:
- Ghi lại danh sách bệnh, thuốc đang dùng, bác sĩ quen của ông bà.
- Hỏi ông bà muốn sống thế nào khi yếu đi: ở nhà mình, ở với con nào, có chịu thuê người chăm không.
- Giữ thói quen vận động: đi bộ, tập dưỡng sinh, làm vườn — đây là "khoản tiết kiệm" tốt nhất cho chặng sau.
- Rà lại nhà tắm, cầu thang, đèn ngủ từ bây giờ, đừng đợi ngã rồi mới sửa.
- Giữ ông bà ở trong các mối quan hệ: hội người cao tuổi, bạn bè, họ hàng.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc toàn văn Luật Người cao tuổi 2009 trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ, và tài liệu "Chăm sóc tích hợp cho người cao tuổi" (ICOPE) của WHO — tài liệu này viết dễ hiểu, tập trung vào việc giữ khả năng tự sinh hoạt thay vì chỉ chữa bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi theo luật Việt Nam là từ bao nhiêu tuổi?
Theo Luật Người cao tuổi 2009, người cao tuổi là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên. Mốc này áp dụng chung cho cả nam và nữ, và độc lập với tuổi nghỉ hưu.
Tuổi nghỉ hưu và tuổi người cao tuổi có giống nhau không?
Không. Tuổi nghỉ hưu do Bộ luật Lao động quy định, đang được nâng dần theo lộ trình và khác nhau giữa nam, nữ. Một người có thể đã là người cao tuổi theo luật nhưng chưa tới tuổi nghỉ hưu.
70 tuổi gọi là gì?
Dân gian gọi 70 tuổi là "thượng thọ" hoặc "cổ lai hy", lấy từ câu thơ của Đỗ Phủ nói rằng người sống tới bảy mươi xưa nay hiếm. Cách gọi mừng thọ có thể khác nhau theo vùng và theo từng dòng họ.
Làm sao biết ông bà đã cần người chăm sóc?
Hãy nhìn khả năng tự làm việc hằng ngày hơn là nhìn số tuổi. Khi ông bà bắt đầu nhầm thuốc, quên hoá đơn, ngại đi chợ, đi lại phải vịn tường hoặc đã từng ngã, đó là lúc nên hỗ trợ nhiều hơn và đưa đi khám tổng quát.
Vì sao không nên làm hết mọi việc thay ông bà?
Làm thay quá nhiều khiến người già mất dần sức cơ, mất kỹ năng và mất cảm giác còn có ích, từ đó dễ buồn chán và yếu nhanh hơn. Chăm đúng là hỗ trợ phần ông bà không làm được, giữ lại phần ông bà còn tự làm.
