Sau tuổi 60, cơ thể thay đổi ở gần như mọi bộ phận: cơ teo bớt, xương mỏng đi, tim và phổi kém dẻo dai, thận lọc chậm hơn, da khô và mỏng, giác quan giảm nhạy. Những thay đổi này diễn ra từ từ và là một phần bình thường của tuổi già. Việc của con cháu là phân biệt đâu là "già thì thế", đâu là dấu hiệu bệnh cần đi khám, và điều chỉnh nếp sinh hoạt cho hợp.
Cơ bắp và xương: yếu đi lặng lẽ
Từ tuổi trung niên, khối cơ bắt đầu giảm dần, và sau 60 tuổi tốc độ giảm nhanh hơn nếu ít vận động. Các bác sĩ gọi tình trạng mất cơ nhiều theo tuổi là sarcopenia (thiểu cơ). Ông bà thấy rõ nhất ở những việc nhỏ: đứng lên khỏi ghế thấp phải chống tay, xách giỏ đi chợ mau mỏi, mở nắp chai khó hơn.
Xương cũng mất dần chất khoáng, nhất là ở phụ nữ sau mãn kinh, dẫn tới loãng xương. Xương mỏng thì một cú ngã nhẹ cũng có thể gãy cổ tay, gãy cột sống hay gãy cổ xương đùi. Cơ yếu cộng xương giòn là lý do té ngã trở thành nỗi lo lớn nhất của tuổi già.
Tin tốt là cơ bắp vẫn đáp ứng với tập luyện ở mọi tuổi. Đi bộ, tập đứng lên ngồi xuống khỏi ghế, tập với dây kháng lực nhẹ, ăn đủ đạm — những việc đơn giản này làm chậm quá trình mất cơ rõ rệt.
Tim, mạch máu và phổi
Thành mạch máu cứng dần theo tuổi, khiến huyết áp tâm thu (số trên) thường tăng. Tim vẫn bơm đủ máu lúc nghỉ, nhưng khi gắng sức thì không tăng tốc được nhanh như thời trẻ. Vì thế ông bà leo cầu thang mau thở dốc hơn, cần nghỉ giữa chừng.
Một thay đổi hay bị bỏ qua là hạ huyết áp tư thế: khi đứng dậy đột ngột, máu chưa kịp dồn lên não, người già thấy choáng, tối sầm mắt, có thể ngã. Dặn ông bà ngồi dậy từ từ, ngồi mép giường một lúc rồi mới đứng là thói quen rất đáng giữ.
Phổi cũng kém đàn hồi, cơ hô hấp yếu đi, phản xạ ho giảm. Điều này làm người già dễ bị viêm phổi hơn, và viêm phổi ở người già nhiều khi không sốt cao, chỉ thấy mệt, lơ mơ, bỏ ăn.
Thận, bàng quang và tiêu hoá
Thận lọc chậm dần theo tuổi. Hệ quả thực tế: thuốc thải ra chậm hơn, nên cùng một liều thuốc có thể tác động mạnh hơn ở người già. Đây là lý do bác sĩ hay chỉnh liều cho người cao tuổi, và gia đình không nên tự cho ông bà uống thuốc theo liều của người trẻ.
Bàng quang chứa được ít hơn, cơ thắt yếu hơn, nên người già hay đi tiểu đêm, có khi són tiểu. Ở nam giới, tuyến tiền liệt phì đại làm tiểu khó, tiểu nhiều lần. Đường ruột chậm lại, cộng uống ít nước và ăn ít rau, dẫn tới táo bón — một than phiền rất phổ biến.
Da, tóc, răng và móng
Da mỏng, khô, kém đàn hồi, dễ bầm và lâu lành. Người già hay ngứa da vào mùa hanh khô, nhất là ở miền Bắc. Tắm nước quá nóng và dùng xà phòng mạnh làm da khô thêm; tắm nước ấm vừa và thoa kem dưỡng ẩm sau tắm giúp đỡ nhiều.
Lợi co lại, răng lung lay hoặc mất răng khiến nhai kém, từ đó ăn kém. Nhiều ông bà ngại đi nha sĩ, nhưng một hàm răng giả vừa khít có thể thay đổi cả chế độ ăn. Móng chân dày, cứng, khó tự cắt khi lưng đã khó cúi — đây là việc nhỏ con cháu có thể làm giúp.
Giác quan và não bộ
Mắt kém nhìn gần (lão thị), dễ chói, cần nhiều ánh sáng hơn để đọc. Tai giảm nghe âm cao trước, nên ông bà nghe giọng đàn ông trầm rõ hơn giọng trẻ con. Vị giác và khứu giác giảm làm món ăn có vẻ nhạt. Mỗi thay đổi này có bài riêng trong danh mục này.
Não bộ xử lý thông tin chậm hơn, nhớ tên người mới khó hơn, cần thời gian lâu hơn để học việc mới. Nhưng vốn hiểu biết, kinh nghiệm, khả năng phán đoán dựa trên trải nghiệm thường được giữ tốt, có khi còn sâu hơn. Chậm không có nghĩa là lẫn. Sa sút trí tuệ là bệnh, không phải phần tất yếu của tuổi già.
Bảng tóm tắt: thay đổi bình thường và dấu hiệu nên đi khám
| Bộ phận | Thay đổi thường gặp theo tuổi | Nên đi khám khi |
|---|---|---|
| Cơ, xương | Yếu dần, đứng lên chậm | Ngã, đau xương sau va chạm nhẹ, gù lưng nhanh |
| Tim mạch | Leo dốc mau mệt | Đau tức ngực, khó thở khi nằm, phù chân, ngất |
| Phổi | Hơi hụt hơi khi gắng sức | Ho kéo dài trên 3 tuần, khó thở khi nghỉ, lơ mơ bất thường |
| Tiết niệu | Tiểu đêm 1–2 lần | Tiểu buốt, tiểu ra máu, bí tiểu, tiểu đêm nhiều lần làm mất ngủ |
| Tiêu hoá | Đi ngoài thưa hơn | Táo bón kéo dài, đi ngoài ra máu, phân đen, sụt cân |
| Da | Khô, mỏng, dễ bầm | Vết loét lâu lành, nốt ruồi thay đổi màu hoặc kích thước |
| Trí nhớ | Chậm nhớ tên, nhớ ra sau | Quên việc vừa làm, lạc đường quen, đổi tính rõ rệt |
Góc nhìn hôm nay: điều chỉnh nếp nhà theo cơ thể ông bà
Hiểu cơ thể người già thay đổi thế nào giúp con cháu bớt cáu và bớt lo nhầm chỗ. Bà đi vệ sinh đêm ba lần không phải bà "bày vẽ" — đó là bàng quang. Ông đứng dậy loạng choạng không phải ông "lơ đễnh" — có thể là huyết áp tư thế. Những thay đổi nhỏ trong nhà có ích hơn mọi lời nhắc:
- Đèn ngủ dẫn đường từ giường tới nhà vệ sinh.
- Ghế có tay vịn, độ cao vừa phải để dễ đứng dậy.
- Bình nước để sẵn chỗ ông bà hay ngồi.
- Kem dưỡng ẩm, kéo cắt móng loại cán dài, kính lúp đặt đúng chỗ.
- Bữa ăn chia nhỏ, đủ đạm, mềm vừa răng.
Muốn tìm hiểu sâu hơn, trang của Viện Lão hoá Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) và mục "Ageing and health" của WHO có nhiều bài giải thích dễ đọc về từng thay đổi. Và quan trọng nhất: đưa ông bà khám định kỳ, kể cho bác sĩ những thay đổi gia đình thấy, vì người già thường kể thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Người già yếu đi có phải do bệnh không?
Không hẳn. Một phần là lão hoá bình thường như mất cơ, xương mỏng, tim phổi kém dẻo dai. Nhưng yếu đi nhanh, sụt cân, mệt bất thường thì có thể do bệnh, nên cần đi khám chứ không đổ hết cho tuổi tác.
Vì sao người già đứng dậy hay bị choáng?
Thường do hạ huyết áp tư thế: khi đứng lên đột ngột, huyết áp tụt tạm thời, máu lên não chưa đủ. Một số thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu và tình trạng thiếu nước làm việc này nặng hơn. Nên ngồi dậy từ từ và báo bác sĩ nếu choáng thường xuyên.
Người già có tập thể dục tăng cơ được không?
Được. Cơ bắp vẫn đáp ứng với tập luyện ở tuổi 70, 80. Các bài nhẹ như đứng lên ngồi xuống khỏi ghế, đi bộ, tập với dây kháng lực, kết hợp ăn đủ đạm giúp làm chậm mất cơ. Người có bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi tập.
Vì sao thuốc ảnh hưởng mạnh hơn ở người già?
Vì thận và gan đào thải thuốc chậm hơn, tỉ lệ mỡ và nước trong cơ thể cũng thay đổi, khiến thuốc ở lại lâu hơn. Do đó người già không nên dùng liều của người trẻ hay tự mua thuốc, mà cần bác sĩ chỉnh liều.
Chậm nhớ có phải là dấu hiệu lẫn không?
Chậm nhớ tên, phải nghĩ một lúc mới ra là bình thường ở tuổi già. Đáng lo là khi quên việc vừa xảy ra, quên cách làm việc quen, lạc ở chỗ quen hoặc đổi tính rõ rệt — lúc đó nên đưa đi khám chuyên khoa.
