Một số thức ăn, đồ uống có thể làm thay đổi tác dụng của thuốc mà người già dùng lâu dài: rượu với thuốc an thần, thuốc tiểu đường, thuốc giảm đau; bưởi và nước ép bưởi với một số thuốc hạ mỡ máu, thuốc huyết áp; rau lá xanh nhiều vitamin K với thuốc chống đông kháng vitamin K; sữa, canxi, sắt với một số kháng sinh và thuốc tuyến giáp; trà, cà phê với viên sắt; thảo dược với thuốc chống đông. Cách an toàn nhất là hỏi bác sĩ, dược sĩ về từng thuốc, và giữ chế độ ăn ổn định thay vì thay đổi đột ngột.
Vì sao thức ăn ảnh hưởng tới thuốc
Thức ăn có thể tương tác với thuốc theo nhiều cách:
- Cản trở hấp thu: canxi, sắt, magie gắn với một số thuốc trong ruột khiến thuốc khó vào máu.
- Thay đổi chuyển hoá ở gan: một số chất trong bưởi ức chế enzym chuyển hoá thuốc, làm thuốc tích lại nhiều hơn.
- Tác dụng ngược chiều: vitamin K giúp đông máu, đi ngược tác dụng của thuốc chống đông kháng vitamin K.
- Cộng hưởng: rượu cộng với thuốc an thần làm buồn ngủ, chóng mặt nặng hơn.
Người già dễ bị ảnh hưởng hơn vì dùng nhiều thuốc, gan thận đào thải chậm.
Những cặp tương tác hay gặp
| Thực phẩm, đồ uống | Nhóm thuốc có thể bị ảnh hưởng | Lưu ý chung |
|---|---|---|
| Rượu, bia | Thuốc ngủ, an thần, chống trầm cảm, chống dị ứng; thuốc tiểu đường; thuốc giảm đau (kể cả paracetamol khi uống rượu thường xuyên); thuốc chống đông; thuốc huyết áp | Tăng buồn ngủ, ngã, hạ đường huyết, tổn thương gan, chảy máu dạ dày, tụt huyết áp. Người dùng các thuốc này nên hỏi bác sĩ về việc uống rượu |
| Bưởi, nước ép bưởi | Một số thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, một số thuốc chẹn kênh canxi điều trị huyết áp, một số thuốc khác | Không phải thuốc nào trong nhóm cũng bị ảnh hưởng; hỏi dược sĩ xem thuốc của ông bà có cần tránh bưởi không |
| Rau lá xanh đậm (cải xoăn, rau bina, bông cải xanh, rau muống…) | Thuốc chống đông kháng vitamin K | Không cần kiêng hẳn; điều quan trọng là ăn lượng ổn định mỗi ngày, không đột ngột ăn rất nhiều hoặc bỏ hẳn. Thuốc chống đông thế hệ mới ít bị ảnh hưởng hơn — hỏi bác sĩ |
| Sữa, sữa chua, viên canxi, viên sắt, thuốc dạ dày chứa nhôm, magie | Một số kháng sinh (nhóm tetracyclin, quinolon), thuốc tuyến giáp, một số thuốc điều trị loãng xương | Thường cần uống cách xa nhau vài giờ; khoảng cách cụ thể theo hướng dẫn từng thuốc |
| Trà, cà phê | Viên sắt (giảm hấp thu); một số thuốc tác động thần kinh | Uống viên sắt cách xa trà, cà phê; cà phê có thể làm tăng hồi hộp, mất ngủ |
| Thực phẩm nhiều kali, muối thay thế chứa kali | Một số thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu giữ kali, ở người suy thận | Có thể gây tăng kali máu; người bệnh thận hỏi bác sĩ trước khi dùng muối "ít natri" |
| Cam thảo (trong một số trà, kẹo, thuốc bắc) | Thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc tim | Dùng nhiều có thể làm tăng huyết áp, hạ kali |
| Thảo dược: bạch quả, nhân sâm, tỏi liều cao, nghệ liều cao… | Thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu | Có thể tăng nguy cơ chảy máu; báo bác sĩ mọi thảo dược đang dùng |
| Thức ăn nói chung | Một số thuốc cần uống lúc đói, một số cần uống khi no | Làm đúng hướng dẫn "trước ăn", "sau ăn" của từng thuốc |
Bảng trên chỉ để gia đình biết mà hỏi — không dùng để tự quyết định. Mỗi thuốc cụ thể có hướng dẫn riêng trong tờ hướng dẫn sử dụng và do bác sĩ, dược sĩ tư vấn.
Thuốc chống đông: chế độ ăn ổn định quan trọng hơn kiêng
Người dùng thuốc chống đông kháng vitamin K (loại phải xét nghiệm chỉ số đông máu định kỳ) hay được dặn "kiêng rau xanh". Thực ra nhiều hướng dẫn khuyên không cần kiêng rau — rau rất tốt cho người già — mà cần ăn lượng rau ổn định từ ngày này sang ngày khác. Bác sĩ chỉnh liều thuốc dựa trên chế độ ăn quen thuộc. Vấn đề xảy ra khi đột ngột thay đổi: Tết ăn ít rau, nhiều thịt; về quê ăn rau sống thả cửa; bắt đầu uống nước ép rau mỗi sáng.
Người dùng thuốc chống đông cũng nên báo bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc mới nào, kể cả thuốc giảm đau, kháng sinh, thảo dược, vì nhiều thứ làm thay đổi tác dụng chống đông. Dấu hiệu chảy máu cần đi khám: chảy máu chân răng, chảy máu cam lâu cầm, bầm tím nhiều, đi ngoài phân đen, nước tiểu đỏ, đau đầu dữ dội.
Rượu và người già dùng thuốc
Ở Việt Nam, rượu có mặt trong nhiều dịp: cỗ giỗ, Tết, đám cưới, rượu thuốc ngâm. Với người già đang dùng thuốc, rượu là yếu tố tương tác phổ biến nhất:
- Kết hợp với thuốc ngủ, an thần, chống trầm cảm: buồn ngủ, mất thăng bằng, ngã.
- Kết hợp với thuốc tiểu đường: có thể gây hạ đường huyết, nhất là khi uống lúc đói.
- Kết hợp với thuốc giảm đau chống viêm, chống đông: tăng nguy cơ chảy máu dạ dày.
- Kết hợp với thuốc hạ áp: tụt huyết áp, choáng.
- Rượu thuốc ngâm thảo dược, động vật: thành phần không rõ, có thể tương tác thêm.
Hỏi bác sĩ xem ông bà có được uống rượu không, nếu được thì lượng bao nhiêu. Trong những dịp có cỗ, con cháu có thể nhẹ nhàng mời nước trà, nước ngọt thay rượu.
Uống thuốc với gì
- Nước lọc là lựa chọn an toàn nhất cho phần lớn thuốc. Uống đủ một cốc, nhất là với viên to, để thuốc không dính lại ở thực quản.
- Không uống thuốc với rượu, bia.
- Sữa, nước trái cây, trà, cà phê chỉ khi thuốc không bị ảnh hưởng — hỏi dược sĩ.
- Ngồi hoặc đứng thẳng khi uống và một lúc sau đó; không nằm ngay sau khi uống thuốc.
Gia đình nên làm gì
- Mỗi lần nhận thuốc mới, hỏi dược sĩ: "Thuốc này có cần tránh thức ăn, đồ uống gì không? Uống với sữa được không?".
- Ghi lưu ý vào bảng thuốc: "Không ăn bưởi", "Cách sữa 2 giờ" (theo đúng lời dặn).
- Kể với bác sĩ mọi thực phẩm chức năng, thảo dược, rượu thuốc ông bà dùng.
- Giữ chế độ ăn ổn định; báo bác sĩ khi có thay đổi lớn (ăn chay, ăn kiêng, đi xa dài ngày).
- Để ý triệu chứng lạ sau khi bắt đầu ăn uống thứ gì mới hoặc sau dịp lễ Tết.
Góc nhìn hôm nay: đừng để nỗi sợ tương tác làm ông bà ăn kém
Có ông bà nghe "thuốc kỵ cái này cái kia" rồi kiêng đủ thứ, ăn uống nghèo nàn, sụt cân. Với người già, ăn đủ chất quan trọng không kém uống thuốc đúng. Phần lớn món ăn hằng ngày không có vấn đề gì. Hỏi đúng người, biết cụ thể thuốc của ông bà cần tránh gì, rồi thoải mái với phần còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Uống thuốc chống đông có phải kiêng rau xanh không?
Với thuốc chống đông kháng vitamin K, nhiều hướng dẫn khuyên không cần kiêng rau mà nên ăn lượng rau ổn định mỗi ngày, tránh thay đổi đột ngột. Thuốc chống đông thế hệ mới ít bị ảnh hưởng hơn. Hãy hỏi bác sĩ về loại thuốc cụ thể.
Vì sao một số thuốc không được uống với nước bưởi?
Một số chất trong bưởi ức chế enzym chuyển hoá thuốc ở ruột và gan, làm lượng thuốc trong máu tăng cao hơn dự kiến. Chỉ một số thuốc bị ảnh hưởng, nên hỏi dược sĩ xem thuốc của ông bà có cần tránh bưởi không.
Người già uống thuốc có được uống rượu không?
Tuỳ loại thuốc. Rượu tương tác với nhiều thuốc thường dùng ở tuổi già như thuốc ngủ, thuốc tiểu đường, thuốc giảm đau, chống đông và thuốc huyết áp, làm tăng nguy cơ ngã, hạ đường huyết, chảy máu. Hãy hỏi bác sĩ.
Uống thuốc với sữa có được không?
Phần lớn thuốc nên uống với nước lọc. Sữa và canxi có thể làm giảm hấp thu một số kháng sinh, thuốc tuyến giáp và thuốc loãng xương. Hỏi dược sĩ về từng thuốc và khoảng cách cần giữ giữa thuốc với sữa.
Thực phẩm chức năng thảo dược có ảnh hưởng tới thuốc không?
Có thể. Một số thảo dược như bạch quả, nhân sâm, tỏi hoặc nghệ liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông. Nên báo bác sĩ mọi sản phẩm ông bà đang dùng.
