Khi ông bà quên một liều thuốc, cách xử trí khác nhau tuỳ từng loại thuốc, nên điều quan trọng nhất là hỏi trước bác sĩ, dược sĩ về từng thuốc. Nguyên tắc chung hay được hướng dẫn: nếu nhớ ra sớm thì uống bù; nếu đã gần tới giờ liều tiếp theo thì bỏ qua liều đã quên, uống liều kế tiếp như bình thường; không uống gấp đôi để bù. Để ông bà ít quên, hãy gắn giờ uống thuốc với thói quen hằng ngày, dùng hộp chia ngày và báo nhắc.
Vì sao người già hay quên thuốc
- Uống nhiều loại, nhiều cữ trong ngày.
- Trí nhớ ngắn hạn giảm; "uống rồi hay chưa" là câu hỏi muôn thuở.
- Nhịp sinh hoạt thay đổi: đi chơi, về quê, có khách, ốm.
- Không thấy triệu chứng nên không nghĩ thuốc quan trọng (huyết áp, mỡ máu).
- Sợ tác dụng phụ, cố tình "nghỉ" thuốc mà không nói.
- Thuốc để chỗ khó thấy, hoặc hết thuốc chưa kịp mua.
Tổ chức Y tế Thế giới từng nhận định trong báo cáo về tuân thủ điều trị (2003) rằng ở các nước phát triển, khoảng một nửa người mắc bệnh mạn tính không dùng thuốc đúng như chỉ định. Người già Việt Nam không phải ngoại lệ.
Lỡ quên liều: nguyên tắc chung
| Tình huống | Hướng dẫn chung thường gặp |
|---|---|
| Nhớ ra sớm, còn xa giờ liều kế tiếp | Uống liều đã quên ngay khi nhớ ra |
| Nhớ ra khi đã gần tới giờ liều kế tiếp | Bỏ qua liều đã quên, uống liều kế tiếp đúng giờ |
| Không chắc đã uống hay chưa | Thường không uống thêm (tránh uống gấp đôi), ghi lại và hỏi bác sĩ — nhưng một số thuốc có hướng dẫn riêng |
| Quên nhiều ngày liền | Hỏi bác sĩ trước khi uống lại, nhất là thuốc huyết áp, tim mạch, chống động kinh |
| Lỡ uống gấp đôi | Theo dõi triệu chứng, gọi bác sĩ hoặc dược sĩ hỏi ngay; với thuốc nguy hiểm khi quá liều hoặc khi có triệu chứng bất thường, đến cơ sở y tế |
Không uống gấp đôi để bù là nguyên tắc gần như chung cho mọi thuốc. Gấp đôi liều thuốc hạ áp có thể gây tụt huyết áp, ngã; gấp đôi thuốc hạ đường huyết có thể gây hạ đường huyết nặng.
Những thuốc cần hỏi trước cách xử trí khi quên
Với một số nhóm thuốc, quên liều hoặc xử trí sai có hậu quả đáng kể. Mỗi lần nhận đơn mới, hãy hỏi riêng bác sĩ hoặc dược sĩ "nếu quên uống thì làm sao" cho những thuốc như:
- Thuốc chống đông: quên hay uống thừa đều có rủi ro (đông máu hoặc chảy máu).
- Insulin và thuốc hạ đường huyết: xử trí phụ thuộc bữa ăn và loại thuốc.
- Thuốc tim mạch: một số thuốc ngừng đột ngột có thể gây phản ứng dội.
- Thuốc chống động kinh, thuốc Parkinson: cần uống rất đều giờ.
- Corticoid dùng dài ngày: không được ngừng đột ngột.
- Kháng sinh: cần đủ liều, đủ ngày.
- Thuốc tuyến giáp, thuốc điều trị loãng xương uống theo tuần: có cách bù riêng.
Ghi câu trả lời vào cột "Nếu quên" trong bảng thuốc của ông bà.
Cách nhắc ông bà uống thuốc hiệu quả
Gắn với thói quen có sẵn
"Uống thuốc lúc 8 giờ" dễ quên hơn "uống thuốc ngay sau khi ăn sáng xong" hay "uống thuốc khi pha ấm trà buổi tối". Hỏi bác sĩ xem thuốc có thể uống vào thời điểm gắn với thói quen nào của ông bà.
Hộp chia ngày
Nhìn ngăn trống là biết đã uống — giải quyết câu hỏi "uống rồi hay chưa".
Báo nhắc
- Báo thức trên điện thoại với nhãn rõ: "Uống thuốc huyết áp".
- Hộp thuốc có chuông báo.
- Con cháu gọi điện hoặc nhắn tin vào giờ uống, nhất là khi ông bà sống một mình.
Lịch đánh dấu
Một tờ lịch dán tường, uống xong thì gạch. Cách này hợp với ông bà quen ghi chép, và giúp con cháu nhìn lại khi về thăm.
Đặt thuốc đúng chỗ
Đặt hộp thuốc cạnh chỗ ông bà ăn sáng, cạnh bàn chải đánh răng (nếu khô ráo), cạnh giường — nơi gắn với giờ uống. Không để thuốc trong ngăn kéo đóng kín.
Khi ông bà cố ý không uống
Không phải lúc nào quên cũng là quên. Có ông bà cố ý bỏ thuốc vì:
- Thấy tác dụng phụ (ho, phù chân, tiểu nhiều, mệt) nhưng ngại nói.
- Nghĩ "không thấy gì thì không cần uống".
- Sợ "uống nhiều thuốc hại gan, hại thận".
- Thuốc đắt, muốn tiết kiệm cho con.
- Nghe người quen mách dùng thuốc nam thay.
- Khó nuốt viên to.
Hãy hỏi nhẹ nhàng lý do, không trách. Mang những lo lắng ấy tới bác sĩ: có thể đổi thuốc ít tác dụng phụ hơn, đổi dạng dễ uống hơn, gộp thuốc, hoặc giải thích rõ vì sao thuốc cần thiết. Nhiều khi ông bà chịu uống hơn khi chính bác sĩ giải thích.
Khi nào cần đi khám ngay
- Lỡ uống quá nhiều thuốc (gấp đôi, gấp ba liều, uống nhầm thuốc của người khác) và có triệu chứng: chóng mặt, lơ mơ, khó thở, vã mồ hôi, tim đập bất thường.
- Uống nhầm thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, thuốc tim liều cao.
- Quên thuốc nhiều ngày và có triệu chứng như đau ngực, khó thở, huyết áp rất cao, co giật.
Khi đi, mang theo vỏ hộp, vỉ thuốc đã uống để bác sĩ biết chính xác.
Góc nhìn hôm nay: nhắc mà không làm ông bà thấy bị kiểm tra
Hỏi "bố uống thuốc chưa" mười lần một ngày có thể làm bố bực. Hộp chia ngày và báo nhắc giúp con cháu bớt hỏi. Nếu cần hỏi, hỏi một lần, nhẹ nhàng, gắn với chuyện khác: "Bố ăn sáng xong chưa, uống thuốc luôn chưa ạ?". Và khen khi cả tuần ông bà không sót ngăn nào.
Câu hỏi thường gặp
Quên uống thuốc huyết áp một lần có sao không?
Thường quên một lần không gây nguy hiểm ngay, nhưng không nên uống gấp đôi để bù. Cách xử trí cụ thể phụ thuộc loại thuốc và thời điểm nhớ ra, nên hỏi trước bác sĩ hoặc dược sĩ và ghi vào bảng thuốc.
Lỡ quên liều thuốc có nên uống gấp đôi lần sau không?
Không. Uống gấp đôi để bù có thể gây quá liều, ví dụ tụt huyết áp với thuốc hạ áp hay hạ đường huyết với thuốc tiểu đường. Nguyên tắc chung là uống bù nếu nhớ sớm, bỏ qua nếu gần tới liều kế tiếp.
Làm sao để người già nhớ uống thuốc?
Gắn giờ uống với thói quen có sẵn như sau bữa sáng, dùng hộp chia ngày để nhìn ngăn trống là biết đã uống, đặt báo thức có nhãn rõ, và con cháu gọi nhắc khi ông bà sống một mình.
Ông bà lỡ uống nhầm thuốc của người khác thì làm sao?
Ghi lại tên thuốc và số lượng đã uống, gọi ngay bác sĩ hoặc dược sĩ để hỏi. Nếu có triệu chứng như chóng mặt, lơ mơ, khó thở, hoặc thuốc là loại nguy hiểm như chống đông, thuốc tim, thuốc tiểu đường, hãy đến cơ sở y tế ngay và mang theo vỏ thuốc.
Ông bà tự ý bỏ thuốc thì con cháu nên làm gì?
Hỏi nhẹ nhàng lý do như tác dụng phụ, sợ hại gan thận, thấy không cần hay lo tốn tiền. Mang những lo lắng đó tới bác sĩ để được đổi thuốc, đổi dạng hoặc giải thích, thay vì trách móc.
