Người già uống nhiều loại thuốc cùng lúc (thường gọi là đa thuốc, khi dùng từ khoảng năm loại trở lên) là chuyện rất phổ biến, vì một người có thể có ba, bốn bệnh mạn tính. Rủi ro là tương tác thuốc, tác dụng phụ chồng lên nhau, uống nhầm, và những "dây chuyền kê đơn" khi tác dụng phụ của thuốc này bị hiểu nhầm là bệnh mới rồi kê thêm thuốc khác. Cách giảm rủi ro: gom toàn bộ thuốc đi khám, nhờ một bác sĩ rà soát tổng thể, và hỏi đúng câu.
Vì sao đa thuốc nguy hiểm hơn ở người già
- Thận và gan đào thải chậm: thuốc ở lại lâu hơn trong cơ thể, dễ tích luỹ.
- Cơ thể nhạy cảm hơn với một số nhóm thuốc, nhất là thuốc tác động lên não (an thần, ngủ, chống dị ứng thế hệ cũ), thuốc hạ áp, hạ đường huyết.
- Nhiều nơi kê đơn: tim mạch một nơi, cơ xương khớp một nơi, tiêu hoá một nơi; mỗi bác sĩ chỉ thấy phần mình.
- Tự mua thêm: thuốc giảm đau, thuốc cảm, thuốc dạ dày, thực phẩm chức năng, thuốc nam.
- Uống nhầm: viên giống nhau, đổi hãng, mắt kém, trí nhớ giảm.
Hệ quả hay gặp: chóng mặt, té ngã, lú lẫn, mệt mỏi, chán ăn, táo bón, bí tiểu, chảy máu dạ dày, suy thận, hạ đường huyết. Nhiều khi gia đình nghĩ là "già yếu" mà không ngờ do thuốc.
"Dây chuyền kê đơn": cái bẫy khó thấy
Dây chuyền kê đơn (prescribing cascade) là khi tác dụng phụ của một thuốc bị hiểu là triệu chứng của bệnh mới, dẫn tới kê thêm thuốc để chữa "bệnh" đó. Một vài ví dụ thường được nêu trong y văn:
- Một số thuốc hạ áp gây phù chân → bị kê thêm thuốc lợi tiểu → lợi tiểu gây tiểu nhiều, mất nước, chóng mặt.
- Thuốc giảm đau chống viêm dùng lâu làm tăng huyết áp → bị kê thêm thuốc hạ áp.
- Một số thuốc gây run, cứng cơ giống Parkinson → bị kê thêm thuốc trị Parkinson.
Gia đình không cần (và không nên) tự phán đoán chuyện này, nhưng có thể giúp bác sĩ phát hiện bằng cách kể rõ: triệu chứng mới xuất hiện từ khi nào, có trùng với lúc bắt đầu một thuốc mới không.
Những nhóm thuốc hay gây rắc rối ở người già
Tiêu chí Beers của Hội Lão khoa Hoa Kỳ và tiêu chí STOPP/START của châu Âu là các công cụ giúp bác sĩ nhận ra thuốc có thể không phù hợp ở người cao tuổi. Một số nhóm hay được nhắc tới:
| Nhóm thuốc | Rủi ro thường gặp ở người già |
|---|---|
| Thuốc ngủ, an thần | Ngã, lú lẫn, buồn ngủ ban ngày, phụ thuộc |
| Thuốc chống dị ứng thế hệ cũ (có trong nhiều thuốc cảm, thuốc ho) | Lú lẫn, khô miệng, táo bón, bí tiểu |
| Thuốc giảm đau chống viêm không steroid dùng lâu | Chảy máu dạ dày, suy thận, tăng huyết áp, làm nặng suy tim |
| Corticoid dùng lâu (kể cả trong thuốc không rõ nguồn gốc) | Loãng xương, tăng đường huyết, nhiễm trùng, tăng huyết áp |
| Thuốc hạ đường huyết mạnh | Hạ đường huyết, nhất là khi ăn kém |
| Thuốc hạ áp, lợi tiểu (khi quá liều hoặc gặp mất nước) | Tụt huyết áp tư thế, ngã, rối loạn điện giải |
| Thuốc chống đông | Chảy máu; tương tác với nhiều thuốc, thực phẩm |
Đây không phải danh sách thuốc "cấm". Nhiều người già vẫn cần những thuốc này, và bác sĩ cân nhắc lợi – hại cho từng người. Tuyệt đối không tự ngừng thuốc vì đọc bảng này — hãy mang câu hỏi tới bác sĩ.
Rà soát thuốc: việc nên làm mỗi năm
Nhiều hướng dẫn lão khoa khuyên rà soát toàn bộ thuốc của người cao tuổi ít nhất mỗi năm một lần, và mỗi khi có thay đổi lớn (nằm viện, có bệnh mới, ngã). Cách làm "túi thuốc" (brown bag review) rất đơn giản:
- Bỏ tất cả thuốc ông bà đang dùng vào một túi: thuốc kê đơn, thuốc tự mua, thuốc bôi, thuốc nhỏ mắt, thuốc xịt, vitamin, thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc bắc.
- Mang cả túi tới một bác sĩ — tốt nhất là bác sĩ nội khoa hoặc lão khoa đang theo dõi chính — hoặc nhờ dược sĩ lâm sàng ở bệnh viện.
- Hỏi bác sĩ xem lại: thuốc nào còn cần, thuốc nào trùng, thuốc nào có thể giảm liều hoặc ngừng, thuốc nào tương tác.
- Về nhà cập nhật bảng thuốc, bỏ những thuốc đã ngừng ra khỏi nhà.
Việc giảm bớt thuốc không cần thiết (bác sĩ gọi là "giảm kê đơn", deprescribing) ngày càng được chú ý trong lão khoa. Nó phải do bác sĩ làm, thường từ từ, có theo dõi.
Câu hỏi nên hỏi bác sĩ
- "Bố tôi đang uống tổng cộng những thuốc này — bác sĩ xem giúp có thuốc nào trùng hay tương tác không?"
- "Thuốc nào là quan trọng nhất, không được quên?"
- "Có thuốc nào có thể giảm hoặc ngừng không?"
- "Triệu chứng chóng mặt, lú lẫn, táo bón dạo này có thể do thuốc nào không?"
- "Có thể gộp hoặc đổi sang thuốc uống ít lần hơn trong ngày không?"
- "Ông tôi có tự mua thuốc giảm đau, thuốc cảm được không? Loại nào nên tránh?"
Thuốc tự mua và thực phẩm chức năng
Người già hay tự mua: thuốc giảm đau xương khớp, thuốc cảm, thuốc ho, thuốc dạ dày, men tiêu hoá, thuốc bổ, thực phẩm chức năng "bổ não", "bổ khớp", thuốc nam, rượu thuốc. Nhiều thứ trong số này có thể tương tác với thuốc kê đơn — ví dụ một số thảo dược làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông. Một số "thuốc gia truyền" trị đau khớp đã bị cơ quan chức năng phát hiện trộn corticoid.
Quy tắc: trước khi mua thêm bất cứ thứ gì để uống, hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ, và luôn kể những thứ này khi đi khám.
Gia đình giúp ông bà an toàn với thuốc
- Lập một bảng thuốc duy nhất, cập nhật mỗi lần đổi đơn, mang theo khi đi khám bất kỳ đâu.
- Soạn hộp thuốc chia ngày.
- Mua thuốc ở một nhà thuốc quen nếu có thể, để dược sĩ nắm được lịch sử.
- Báo bác sĩ khi có triệu chứng mới sau khi đổi thuốc.
- Dọn sạch thuốc cũ, thuốc quá hạn, thuốc đã ngừng khỏi nhà.
- Không chia thuốc của người này cho người khác dùng.
Góc nhìn hôm nay: nhiều thuốc không phải lúc nào cũng tốt hơn
Người Việt hay nghĩ đi khám mà không được kê nhiều thuốc là "khám qua loa". Với người già, điều ngược lại có khi mới đúng: một đơn gọn, ít thuốc mà trúng bệnh thường an toàn hơn. Con cháu có thể giúp ông bà thay đổi suy nghĩ này, và cảm ơn bác sĩ khi bác sĩ bỏ bớt thuốc không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Đa thuốc ở người già là gì?
Đa thuốc thường chỉ việc dùng đồng thời nhiều loại thuốc, hay được lấy mốc từ khoảng năm loại trở lên. Ở người già, đa thuốc làm tăng nguy cơ tương tác, tác dụng phụ, uống nhầm và té ngã.
Làm sao biết thuốc ông bà đang uống có trùng hay tương tác không?
Gom toàn bộ thuốc, kể cả thuốc tự mua, thực phẩm chức năng và thuốc nam, mang tới bác sĩ hoặc dược sĩ để được rà soát. Nên làm ít nhất mỗi năm một lần và mỗi khi có thay đổi lớn về sức khoẻ.
Dây chuyền kê đơn là gì?
Là khi tác dụng phụ của một thuốc bị hiểu nhầm là bệnh mới và người bệnh được kê thêm thuốc để chữa. Kể rõ với bác sĩ triệu chứng mới xuất hiện từ khi nào giúp phát hiện tình huống này.
Có nên tự bỏ bớt thuốc cho ông bà khi thấy uống quá nhiều?
Không. Việc giảm hoặc ngừng thuốc phải do bác sĩ quyết định, thường làm từ từ và có theo dõi. Tự ngừng một số thuốc như thuốc huyết áp, chống đông có thể nguy hiểm.
Thực phẩm chức năng có tương tác với thuốc không?
Có thể. Một số thảo dược và thực phẩm chức năng làm thay đổi tác dụng của thuốc kê đơn, ví dụ làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông. Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.
