Người sa sút trí tuệ có thể đi lạc bất cứ lúc nào, kể cả người trước nay chưa từng lạc, và kể cả ở khu phố quen. Phòng ngừa gồm ba việc: hiểu vì sao ông bà muốn đi (tìm nhà cũ, đi làm, đi đón con, bồn chồn, buồn chán), làm cho việc ra ngoài một mình khó hơn mà vẫn an toàn (khoá cửa khó mở, chuông báo cửa, thiết bị định vị), và chuẩn bị sẵn để tìm nhanh (ảnh mới chụp, thẻ ghi tên và số điện thoại, danh sách nơi ông bà hay tới). Khi ông bà mất tích, tìm ngay trong vòng 15 phút gần nhà rồi báo công an và người xung quanh, không chờ.
Vì sao người sa sút trí tuệ đi lạc
- Mất định hướng: không nhận ra đường, không nhớ đường về, kể cả đường quen.
- Sống ở thời điểm khác: muốn đi làm như thời trẻ, đi đón con đi học, về nhà cũ ở quê.
- Tìm thứ gì đó: tìm nhà vệ sinh, tìm người thân, tìm đồ.
- Bồn chồn, lo âu, nhất là chiều tối (hội chứng hoàng hôn).
- Buồn chán, thiếu vận động: đi lại là cách giải toả.
- Môi trường mới, ồn ào: vừa chuyển nhà, đi chơi, vào viện.
- Nhu cầu cơ thể: đói, khát, đau, cần đi vệ sinh.
Hiểu lý do giúp phòng ngừa: người hay đòi "đi làm" vào 7 giờ sáng có thể được giao một "việc" quen thuộc vào giờ đó; người hay đi lang thang lúc chiều có thể được đưa đi dạo cùng người nhà trước giờ đó.
Dấu hiệu nguy cơ đi lạc
- Về nhà muộn hơn thường lệ sau khi đi bộ, đi chợ.
- Nói muốn đi làm, về nhà, trong khi đang ở nhà.
- Bồn chồn, đi đi lại lại, thử mở cửa.
- Khó tìm phòng trong nhà mình (nhà vệ sinh, phòng ngủ).
- Lúng túng ở nơi đông người, nơi mới.
- Đã từng lạc, dù chỉ một lần — nguy cơ lạc lần nữa cao.
Phòng ngừa trong nhà
| Biện pháp | Gợi ý |
|---|---|
| Khoá cửa | Thêm chốt ở vị trí cao hoặc thấp hơn tầm quen tay; khoá cần chìa ở cửa ra ngoài. Lưu ý vẫn phải mở được nhanh khi có cháy |
| Chuông báo cửa | Chuông, cảm biến kêu khi cửa mở, để người nhà biết ngay |
| Ngụy trang cửa | Rèm che cửa, dán tranh lên cửa có thể làm một số người bệnh không nhận ra cửa ra ngoài |
| Cất chìa khoá xe | Người sa sút trí tuệ có thể vẫn lấy xe máy đi theo thói quen |
| Cất giày dép, áo khoác, túi đi chợ | Những đồ "gợi ý" ra ngoài để ở chỗ khuất |
| Biển chỉ dẫn trong nhà | Dán chữ hoặc hình lên cửa nhà vệ sinh, phòng ngủ để ông bà khỏi ra ngoài tìm |
| Lối đi an toàn trong nhà, sân | Cho ông bà một vòng đi dạo an toàn quanh nhà, sân có rào |
Không nên nhốt ông bà một mình trong nhà khoá kín rồi đi vắng — nguy hiểm khi có cháy, ngã, hoặc ông bà hoảng sợ.
Giúp tìm được nhanh nếu lạc
- Thẻ thông tin trong túi áo, trong ví: tên, địa chỉ, số điện thoại hai người thân, ghi chú "Người bị suy giảm trí nhớ, xin gọi giúp số này". Có thể may vào áo, khắc vào vòng tay.
- Thiết bị định vị: đồng hồ, vòng tay, móc túi có GPS; hoặc điện thoại bật chia sẻ vị trí với người nhà (cần sạc thường xuyên, cần ông bà mang theo).
- Ảnh mới chụp rõ mặt, toàn thân, cập nhật thường xuyên; ghi nhớ hôm nay ông bà mặc quần áo màu gì.
- Danh sách nơi ông bà có thể tới: nhà cũ, nơi làm việc cũ, chợ quen, chùa, nhà người thân, trường học của con ngày xưa.
- Báo hàng xóm, tổ dân phố, bảo vệ toà nhà, người bán hàng quen rằng ông bà hay quên đường — nhờ họ để ý và gọi nếu thấy ông bà đi một mình.
- Quần áo dễ nhận ra: màu sáng, nổi bật khi ra ngoài.
Khi ông bà mất tích: làm gì ngay
Thời gian là yếu tố quan trọng nhất. Người sa sút trí tuệ đi lạc có thể không biết xin giúp đỡ, không nhận ra nguy hiểm (đường lớn, sông hồ, trời lạnh, nắng nóng), có thể đi rất xa hoặc trốn vào chỗ khuất.
- Tìm ngay quanh nhà trong 15 phút đầu: các phòng, gầm cầu thang, sân, nhà kho, xe ô tô, nhà hàng xóm.
- Gọi người nhà, hàng xóm chia nhau tìm theo các hướng ông bà hay đi và những nơi trong danh sách.
- Báo công an xã, phường ngay (hoặc gọi 113) — không cần chờ 24 giờ với người sa sút trí tuệ. Cung cấp ảnh, quần áo đang mặc, thời điểm cuối cùng thấy, bệnh đang có, thuốc cần dùng.
- Báo bảo vệ toà nhà, chợ, bến xe, bệnh viện gần nhà.
- Đăng thông tin lên nhóm cư dân, mạng xã hội địa phương kèm ảnh và số điện thoại (cân nhắc thông tin riêng tư).
- Một người ở nhà phòng ông bà tự về hoặc có người gọi tới.
- Kiểm tra định vị nếu có thiết bị.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy người sa sút trí tuệ đi lạc thường được tìm thấy không quá xa nơi họ biến mất, nhiều khi ở chỗ khuất như bụi cây, mương, góc tối — cần tìm kỹ cả những nơi ít ai nghĩ tới.
Khi tìm thấy
- Giữ bình tĩnh, không trách mắng. Ông bà có thể đang rất sợ.
- Trấn an, cho uống nước, kiểm tra có bị thương, bị nắng, bị lạnh không.
- Báo cho mọi người đã tìm thấy, cảm ơn người giúp.
- Đi khám nếu có chấn thương, mất nước, lú lẫn nhiều hơn.
- Ghi lại: ông bà đi lúc nào, đi đâu, vì sao — để phòng lần sau.
Cân bằng giữa an toàn và tự do
Đi lại là nhu cầu chính đáng; cấm hoàn toàn có thể làm ông bà bồn chồn, cáu gắt hơn. Nhiều gia đình cho ông bà đi dạo hằng ngày có người đi cùng, có vòng đi an toàn quanh nhà, sân. Ở giai đoạn sớm, khi ông bà vẫn tự đi được quãng ngắn quen thuộc, thiết bị định vị và thẻ thông tin giúp giữ tự do mà vẫn an toàn.
Góc nhìn hôm nay: cộng đồng cùng để mắt
Ở một số nước, có những chương trình "cộng đồng thân thiện với người sa sút trí tuệ", nơi người bán hàng, tài xế, bảo vệ được hướng dẫn cách nhận ra và giúp người lạc. Ở Việt Nam, những người quen trong xóm, trong khu tập thể chính là mạng lưới ấy. Đừng ngại cho hàng xóm biết ông bà bị bệnh — điều đó có thể cứu ông bà một ngày nào đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người bị lẫn hay đi lạc?
Vì mất định hướng, không nhận ra đường quen, sống ở thời điểm khác nên muốn đi làm, về nhà cũ, đi đón con, hoặc vì bồn chồn, buồn chán, tìm nhà vệ sinh hay nhu cầu cơ thể. Ai đã từng lạc một lần có nguy cơ lạc lần nữa cao.
Làm sao phòng người già bị lẫn đi lạc?
Thêm chốt cửa ở vị trí khác tầm tay quen, chuông báo khi cửa mở, cất chìa khoá xe và đồ gợi ý ra ngoài, cho ông bà mang thẻ thông tin và thiết bị định vị, báo hàng xóm để ý và đưa ông bà đi dạo có người đi cùng.
Người già bị lẫn mất tích phải làm gì?
Tìm ngay quanh nhà trong 15 phút đầu, gọi người nhà và hàng xóm chia nhau tìm, báo công an xã phường hoặc gọi 113 ngay, cung cấp ảnh và quần áo đang mặc, báo bảo vệ, chợ, bến xe, để một người ở nhà.
Có phải chờ 24 giờ mới được báo công an người mất tích?
Không nên chờ với người sa sút trí tuệ. Hãy báo công an xã phường ngay vì người bệnh có thể gặp nguy hiểm khi đi lạc và không biết xin giúp đỡ.
Thẻ thông tin cho người già hay quên cần ghi gì?
Tên, địa chỉ, số điện thoại của hai người thân và một dòng ghi chú như người bị suy giảm trí nhớ, xin gọi giúp số này. Có thể để trong ví, túi áo, may vào áo hoặc khắc lên vòng tay.
