Giao tiếp với người sa sút trí tuệ dễ hơn khi mình đổi cách nói, không đòi người bệnh đổi cách hiểu: gọi tên, nhìn mặt, nói chậm, câu ngắn, mỗi lần một ý; hỏi câu có lựa chọn thay vì câu hỏi mở; không tranh luận đúng sai, không "kiểm tra trí nhớ" ("bà có nhớ con là ai không?"); đáp lại cảm xúc đằng sau lời nói. Ngôn ngữ cơ thể, giọng nói nhẹ nhàng và sự kiên nhẫn thường có tác dụng hơn mọi lời giải thích.
Vì sao giao tiếp trở nên khó
Sa sút trí tuệ ảnh hưởng nhiều khả năng cùng lúc:
- Trí nhớ ngắn hạn: quên điều vừa nghe, nên hỏi lại.
- Ngôn ngữ: khó tìm từ, khó hiểu câu dài, câu phức.
- Chú ý: dễ bị xao nhãng bởi tiếng ồn, nhiều người nói cùng lúc.
- Xử lý thông tin chậm: cần nhiều thời gian hơn để hiểu và trả lời.
- Nhận thức thực tại: có khi sống ở "thời điểm khác" — đòi về nhà cũ, hỏi bố mẹ đã mất.
Điều thường được giữ lâu là cảm xúc: người bệnh có thể quên cuộc trò chuyện, nhưng cảm giác được tôn trọng hay bị mắng mỏ thì còn lại lâu sau đó.
Những nguyên tắc giao tiếp cơ bản
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Tiến lại từ phía trước, gọi tên, chào trước khi nói | Bất ngờ chạm vào hoặc nói từ phía sau |
| Ngồi ngang tầm mắt, nhìn mặt, mỉm cười | Đứng từ trên cao nói xuống |
| Nói chậm, rõ, giọng trầm ấm, câu ngắn | Nói nhanh, nói to như quát, câu dài nhiều ý |
| Mỗi lần một ý, một yêu cầu | "Bà đi rửa tay rồi thay áo rồi ra ăn cơm nhé" |
| Câu hỏi có/không hoặc chọn một trong hai | "Bà muốn ăn gì?" (câu hỏi mở dễ gây bối rối) |
| Chờ trả lời, chịu được im lặng | Hối thúc, trả lời thay |
| Dùng cử chỉ, chỉ tay, cho xem đồ vật | Chỉ dùng lời |
| Tắt tivi, giảm ồn khi nói chuyện | Nói chuyện giữa tiếng tivi, nhiều người |
| Gọi đúng vai: "ông", "bà", "bố", "mẹ" | Nói như với trẻ con, gọi "bé ngoan" |
Đừng "kiểm tra" trí nhớ
Những câu như "Bà có nhớ con là ai không?", "Ông có nhớ hôm qua ai đến không?", "Mẹ nói lại xem con vừa dặn gì?" khiến người bệnh thấy bị thi cử, xấu hổ khi không trả lời được. Thay vào đó, tự giới thiệu và cho thông tin: "Bà ơi, con là Lan, cháu nội bà đây"; "Hôm qua chú Hùng đến thăm ông đấy".
Không tranh luận đúng sai
Người sa sút trí tuệ có thể khẳng định điều sai: "Hôm nay chưa ai cho tôi ăn", "Có người lấy tiền của tôi", "Tôi phải đi đón con đi học" (trong khi con đã ngoài 50). Tranh cãi để chứng minh họ sai gần như không bao giờ có kết quả — họ không nhớ được bằng chứng, chỉ thấy bị phủ nhận, rồi giận dữ hơn.
Cách hiệu quả hơn được nhiều tổ chức chăm sóc sa sút trí tuệ khuyên là:
- Ghi nhận cảm xúc: "Bà thấy đói à", "Ông lo mất tiền phải không".
- Trấn an: "Con ở đây rồi, để con lo".
- Chuyển hướng nhẹ nhàng: "Mình ra hiên uống chén trà nhé", "Bà giúp con nhặt rau đi".
- Giải quyết nhu cầu thật nếu có: đưa cho bà miếng bánh; cùng ông tìm cái ví.
Khi người bệnh hỏi về người đã mất
"Mẹ tôi đâu rồi?", "Ông nhà tôi đi đâu chưa về?" — đây là tình huống khó với nhiều gia đình. Nói thẳng "bà mất lâu rồi" có thể khiến người bệnh trải qua nỗi đau mất mát như lần đầu, lặp đi lặp lại. Nhiều chuyên gia khuyên tuỳ giai đoạn bệnh và tuỳ người: có thể hỏi về người đó ("Bà nhớ mẹ à? Kể con nghe về mẹ bà đi"), đáp lại nhu cầu cảm xúc đằng sau câu hỏi (cần được an toàn, được yêu thương). Không có câu trả lời đúng cho mọi người; điều quan trọng là xuất phát từ lòng tôn trọng và làm người bệnh bớt khổ.
Giao tiếp không lời
- Nét mặt và giọng nói của mình truyền đi nhiều hơn lời. Nếu mình bực, người bệnh sẽ cảm nhận được.
- Chạm nhẹ: nắm tay, xoa lưng (nếu người bệnh thích) giúp trấn an.
- Âm nhạc: những bài hát thời trẻ thường gợi lại cảm xúc, có khi người bệnh hát theo được trọn bài dù không nói được câu dài.
- Đồ vật, ảnh: cho xem ảnh cũ, đồ dùng quen để gợi chuyện.
- Để ý cách người bệnh "nói" bằng hành vi: bồn chồn, kéo áo có thể là đau, muốn đi vệ sinh, đói, nóng, lạnh.
Theo từng giai đoạn
| Giai đoạn | Gợi ý giao tiếp |
|---|---|
| Sớm | Vẫn trò chuyện bình thường, cho thêm thời gian; để ông bà tham gia quyết định; dùng lịch, sổ ghi chép hỗ trợ trí nhớ; nói thẳng thắn về bệnh nếu ông bà muốn biết |
| Giữa | Câu ngắn, lựa chọn đơn giản, nhiều cử chỉ; không tranh luận; chuyển hướng; giữ nếp sinh hoạt |
| Muộn | Giao tiếp chủ yếu bằng chạm, giọng nói, âm nhạc, nét mặt; nói với người bệnh dù họ không đáp lại; để ý tín hiệu đau, khó chịu |
Giữ bình tĩnh cho chính mình
Nghe một câu hỏi lần thứ hai mươi trong ngày, bị buộc tội lấy tiền, bị gọi nhầm tên — người chăm sóc nào cũng có lúc bực. Hít thở sâu, ra khỏi phòng một lúc nếu cần, nhắc mình rằng đó là bệnh nói chứ không phải ông bà. Chia ca chăm sóc với người khác trong nhà để không ai bị quá tải.
Góc nhìn hôm nay: kết nối vẫn còn
Ngay cả khi ông bà không còn nhớ tên con cháu, vẫn có những khoảnh khắc kết nối: một nụ cười khi nghe bài hát cũ, cái nắm tay chặt hơn khi cháu đến, ánh mắt sáng lên khi nhìn ảnh ngày cưới. Giao tiếp tốt giúp giữ những khoảnh khắc ấy. Đọc thêm hướng dẫn giao tiếp của Alzheimer's Society (Anh) và Alzheimer's Association.
Câu hỏi thường gặp
Nói chuyện với người bị lẫn thế nào cho đúng?
Gọi tên, nhìn mặt ngang tầm mắt, nói chậm, câu ngắn, mỗi lần một ý, hỏi câu có lựa chọn đơn giản, chờ trả lời, dùng cử chỉ và giảm tiếng ồn. Giữ giọng nói nhẹ nhàng, tôn trọng.
Có nên cãi lại khi người sa sút trí tuệ nói sai?
Không nên. Tranh luận thường làm họ giận dữ hơn vì không nhớ được bằng chứng. Hãy ghi nhận cảm xúc, trấn an, chuyển hướng nhẹ nhàng và giải quyết nhu cầu thật nếu có.
Có nên hỏi người bị lẫn có nhớ mình là ai không?
Không nên vì câu hỏi như vậy khiến họ thấy bị kiểm tra và xấu hổ. Hãy tự giới thiệu và cung cấp thông tin, ví dụ: bà ơi, con là Lan, cháu nội bà đây.
Ông bà lẫn hỏi về người thân đã mất thì trả lời sao?
Tuỳ giai đoạn và từng người. Nói thẳng có thể khiến họ đau như lần đầu, lặp lại nhiều lần. Nhiều chuyên gia khuyên hỏi chuyện về người đó và đáp lại nhu cầu cảm xúc đằng sau câu hỏi như cần được an toàn, yêu thương.
Âm nhạc có giúp người sa sút trí tuệ không?
Nhiều người bệnh vẫn nhớ và cảm nhận những bài hát thời trẻ, có khi hát theo được dù khó nói câu dài. Âm nhạc quen thuộc thường giúp họ bình tĩnh, vui hơn và là cách kết nối với gia đình.
