Dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ thường lộ ra trong những việc quen thuộc nhất: bà nấu món tủ mà quên bước, ông đi chợ quen mà lạc đường về, ông bà hỏi một câu năm lần trong buổi sáng, nghi con cháu lấy tiền, bỏ dần những sở thích cũ, tính tình đổi khác. Hiệp hội Alzheimer Hoa Kỳ đưa ra danh sách 10 dấu hiệu cảnh báo được dùng rộng rãi. Một dấu hiệu chưa nói lên điều gì; nhiều dấu hiệu kéo dài và nặng dần là lúc cần đưa ông bà đi khám.
Mười dấu hiệu cảnh báo, minh hoạ bằng đời sống gia đình Việt
1. Mất trí nhớ ảnh hưởng tới cuộc sống hằng ngày
Quên chuyện vừa xảy ra, quên cuộc hẹn quan trọng, hỏi lại cùng một thông tin nhiều lần, ngày càng phải dựa vào giấy ghi chép hoặc người nhà nhắc. Ví dụ: vừa ăn cơm xong bảo con dâu chưa cho ăn; quên ngày giỗ bố mẹ mình — ngày ông bà chưa bao giờ quên.
2. Khó lên kế hoạch, giải quyết vấn đề
Khó làm theo các bước quen thuộc, khó làm việc với con số. Ví dụ: bà nấu nồi canh chua quen tay mấy chục năm nay mà giờ lúng túng không biết cho gì trước; ông tính tiền điện tiền nước nhầm liên tục.
3. Khó hoàn thành việc quen thuộc
Ví dụ: không nhớ cách dùng điều khiển tivi, nồi cơm điện; đi xe máy quãng đường quen mà quên đường; không nhớ luật chơi tổ tôm, cờ tướng đã chơi cả đời.
4. Lẫn lộn thời gian, nơi chốn
Quên hôm nay ngày mấy, tháng mấy, mùa nào; không biết mình đang ở đâu, đến đây bằng cách nào. Ví dụ: chiều tối đòi "về nhà" trong khi đang ở nhà mình.
5. Khó hiểu hình ảnh và khoảng cách
Khó đọc, khó đánh giá khoảng cách, phân biệt màu sắc — có thể ảnh hưởng tới lái xe, đi cầu thang. Ví dụ: bước hụt bậc cửa quen, rót nước tràn cốc.
6. Khó tìm từ khi nói, khi viết
Đang nói thì dừng lại, không biết nói tiếp thế nào; gọi sai tên đồ vật ("cái để ăn" thay cho "cái bát"); lặp lại câu chuyện.
7. Để đồ không đúng chỗ, không lần lại được
Để ví trong tủ lạnh, để chìa khoá trong nồi cơm; rồi không lần lại được các bước để tìm, đôi khi cho rằng có người lấy cắp.
8. Phán đoán kém
Ví dụ: cho người bán hàng rong số tiền lớn, tin lời người gọi điện lạ và chuyển tiền; mặc áo bông giữa trưa hè; bỏ vệ sinh cá nhân.
9. Rút lui khỏi công việc, hoạt động xã hội
Bỏ sinh hoạt hội người cao tuổi, không đi chùa, không theo dõi bóng đá nữa — vì khó theo kịp, ngại người khác thấy mình nhầm lẫn.
10. Thay đổi tâm trạng, tính cách
Trở nên lẫn lộn, nghi ngờ, trầm buồn, sợ hãi, lo âu; dễ cáu khi ra khỏi vùng quen thuộc. Ví dụ: ông vốn hiền lành bỗng nghi vợ, nghi con dâu giấu đồ.
Đâu là bình thường, đâu là đáng lo
| Thường gặp ở tuổi già | Đáng lo |
|---|---|
| Thỉnh thoảng quên tên, quên hẹn, nhớ ra sau | Quên liên tục, không nhớ ra, ảnh hưởng sinh hoạt |
| Thỉnh thoảng tính nhầm tiền | Không quản lý được tiền như trước |
| Thỉnh thoảng cần giúp cài đặt thiết bị mới | Không dùng được thiết bị đã quen |
| Quên hôm nay thứ mấy rồi nhớ ra | Không biết mùa, năm, nơi đang ở |
| Thỉnh thoảng không tìm được từ | Thường xuyên mất từ, khó theo câu chuyện |
| Thỉnh thoảng để quên đồ | Để đồ chỗ lạ, buộc tội người khác lấy |
| Thỉnh thoảng mệt mỏi với giao tiếp | Rút lui hẳn khỏi các hoạt động từng thích |
| Có thói quen riêng, khó chịu khi bị phá vỡ | Thay đổi tính cách rõ rệt |
Ghi lại quan sát trước khi đi khám
Bác sĩ cần biết những thay đổi theo thời gian, nhưng trong phòng khám ông bà có thể trả lời rất tốt vì cố gắng. Hãy ghi một cuốn sổ trong vài tuần:
- Thay đổi gì: ví dụ "Quên đã uống thuốc, uống hai lần".
- Từ khi nào: "Khoảng từ sau Tết".
- Bao lâu một lần: "Mấy ngày một lần", "Ngày nào cũng hỏi lại".
- Ảnh hưởng thế nào: "Không tự đi chợ được nữa".
- Tiến triển: từ từ trong nhiều tháng, hay đột ngột trong vài ngày (đột ngột cần khám ngay vì có thể là mê sảng, đột quỵ).
- Thay đổi khác: giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng, đi lại, tiểu tiện; thuốc mới.
Khi ông bà không chịu đi khám
Người có dấu hiệu sa sút trí tuệ thường không nhận ra mình có vấn đề, hoặc sợ bị gắn mác "lẫn". Một số cách gia đình hay dùng:
- Lồng vào khám sức khoẻ định kỳ, khám huyết áp, khám mất ngủ.
- Nhờ bác sĩ quen hoặc người ông bà tin nói.
- Nói từ góc độ của mình: "Con lo, bố đi khám cho con yên tâm".
- Tránh tranh cãi về việc ông bà có quên hay không.
- Trao đổi trước với bác sĩ (qua điện thoại, giấy viết) về những gì gia đình quan sát được.
Vì sao phát hiện sớm có ích
- Tìm nguyên nhân chữa được: trầm cảm, thiếu vitamin B12, suy giáp, tác dụng thuốc, nghe kém.
- Bắt đầu điều trị sớm khi có chỉ định, kiểm soát yếu tố nguy cơ (huyết áp, đường huyết, nghe kém).
- Để ông bà tham gia quyết định về tương lai khi còn minh mẫn: muốn sống ở đâu, ai lo giấy tờ, mong muốn về chăm sóc.
- Gia đình chuẩn bị: học cách chăm sóc, chia việc, sắp xếp an toàn trong nhà, phòng đi lạc, phòng bị lừa đảo.
- Giảm hiểu lầm: hiểu rằng ông bà nghi ngờ, cáu gắt là do bệnh, không phải do ghét con cháu.
Góc nhìn hôm nay: người nhà thấy trước
Trong nhiều gia đình, người phát hiện đầu tiên là con dâu, cháu nội, người hàng xóm — những người gặp ông bà hằng ngày. Đừng ngại nói ra điều mình thấy với anh chị em, và đừng chờ tới khi ông bà lạc đường hay bị lừa mất tiền mới đi khám. Danh sách 10 dấu hiệu cảnh báo có trên trang của Alzheimer's Association, có thể in ra để cả nhà cùng biết.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu sớm của bệnh lẫn ở người già là gì?
Quên chuyện vừa xảy ra, hỏi lại liên tục, khó làm việc quen như nấu món tủ, lạc ở chỗ quen, lẫn lộn thời gian, khó tìm từ, để đồ chỗ lạ, phán đoán kém, rút lui khỏi hoạt động xã hội và thay đổi tính cách.
10 dấu hiệu cảnh báo Alzheimer là gì?
Đó là danh sách của Hiệp hội Alzheimer Hoa Kỳ gồm mất trí nhớ ảnh hưởng sinh hoạt, khó lập kế hoạch, khó làm việc quen, lẫn lộn thời gian nơi chốn, khó hiểu hình ảnh khoảng cách, khó tìm từ, để đồ sai chỗ, phán đoán kém, rút lui xã hội và thay đổi tâm trạng tính cách.
Ông bà quên đột ngột trong vài ngày có phải dấu hiệu lẫn không?
Lú lẫn đột ngột trong vài giờ đến vài ngày thường là mê sảng do nhiễm trùng, mất nước, thuốc hoặc có thể là đột quỵ, cần đi khám ngay. Sa sút trí tuệ thường tiến triển từ từ trong nhiều tháng.
Ông bà không chịu đi khám trí nhớ thì làm sao?
Có thể lồng vào khám sức khoẻ định kỳ, nhờ người ông bà tin nói giúp, nói từ góc độ lo lắng của mình, tránh tranh cãi và gửi trước cho bác sĩ những ghi chép gia đình quan sát được.
Vì sao nên phát hiện sớm sa sút trí tuệ?
Để tìm nguyên nhân chữa được, điều trị và kiểm soát yếu tố nguy cơ sớm, để ông bà tham gia quyết định về tương lai khi còn minh mẫn và để gia đình chuẩn bị chăm sóc, phòng đi lạc, phòng bị lừa đảo.
