Bệnh Alzheimer là bệnh thoái hoá não tiến triển, nguyên nhân phổ biến nhất của sa sút trí tuệ — WHO ước tính Alzheimer chiếm khoảng 60–70% các trường hợp. Bệnh làm tế bào thần kinh chết dần, bắt đầu thường từ vùng não phụ trách trí nhớ mới, rồi lan rộng, ảnh hưởng ngôn ngữ, phán đoán, định hướng và cuối cùng là khả năng tự chăm sóc. Hiện chưa có cách chữa khỏi, nhưng có thuốc giúp cải thiện triệu chứng ở một số người, và chăm sóc tốt giúp người bệnh sống có chất lượng nhiều năm.
Alzheimer và sa sút trí tuệ: hai khái niệm khác nhau
Nhiều người dùng "Alzheimer" và "lẫn" như một. Thực ra:
- Sa sút trí tuệ là tên chung cho tình trạng suy giảm trí nhớ và nhận thức ảnh hưởng tới sinh hoạt — một hội chứng.
- Alzheimer là một bệnh cụ thể gây ra hội chứng ấy, phổ biến nhất.
Các nguyên nhân khác của sa sút trí tuệ gồm: sa sút trí tuệ mạch máu (sau đột quỵ, tổn thương mạch máu nhỏ), sa sút trí tuệ thể Lewy (hay có ảo giác, dao động tỉnh táo, cứng chậm giống Parkinson), sa sút trí tuệ trán – thái dương (thay đổi tính cách, hành vi, ngôn ngữ, thường khởi phát sớm hơn). Nhiều người già có thể bị kết hợp nhiều loại.
Điều gì xảy ra trong não
Bệnh được đặt theo tên bác sĩ người Đức Alois Alzheimer, người đã mô tả năm 1906 trường hợp một bệnh nhân nữ có suy giảm trí nhớ và hành vi, với những thay đổi bất thường trong mô não. Ngày nay, hai dấu hiệu đặc trưng được biết là:
- Mảng amyloid: các mảnh protein beta-amyloid kết tụ giữa các tế bào thần kinh.
- Đám rối tau: protein tau bất thường xoắn lại bên trong tế bào.
Những thay đổi này có thể bắt đầu nhiều năm, thậm chí hàng chục năm trước khi có triệu chứng. Tế bào thần kinh mất kết nối và chết dần, não teo lại. Vùng hồi hải mã — liên quan tới tạo trí nhớ mới — thường bị ảnh hưởng sớm, giải thích vì sao triệu chứng đầu tiên hay là quên chuyện vừa xảy ra trong khi chuyện xa xưa vẫn nhớ.
Các giai đoạn của bệnh
| Giai đoạn | Biểu hiện thường gặp | Gia đình cần |
|---|---|---|
| Sớm (nhẹ) | Quên chuyện mới, hỏi lại, khó tìm từ, lúng túng với việc phức tạp như quản lý tiền, đi đường mới; vẫn tự sinh hoạt phần lớn | Đi khám chẩn đoán; bàn với ông bà về mong muốn tương lai, giấy tờ; giữ nếp sinh hoạt; hỗ trợ những việc khó |
| Giữa (vừa) | Quên nhiều hơn, lẫn lộn thời gian và nơi chốn, cần giúp mặc đồ, tắm rửa; thay đổi hành vi: bồn chồn, đi lang thang, nghi ngờ, cáu gắt; rối loạn giấc ngủ | Giám sát an toàn, phòng đi lạc; giúp sinh hoạt hằng ngày; học cách giao tiếp; chia việc chăm sóc |
| Muộn (nặng) | Mất khả năng giao tiếp bằng lời, không tự đi lại, khó nuốt, cần chăm sóc toàn bộ; dễ nhiễm trùng | Chăm sóc toàn diện, phòng loét, sặc; tập trung vào sự thoải mái; bàn về chăm sóc giảm nhẹ |
Tốc độ tiến triển khác nhau ở mỗi người, thường kéo dài nhiều năm từ khi có triệu chứng.
Ai có nguy cơ
- Tuổi: yếu tố nguy cơ lớn nhất; nguy cơ tăng rõ sau 65 tuổi.
- Di truyền: có người thân bậc một bị bệnh làm nguy cơ tăng; một số biến thể gen (như APOE ε4) làm tăng nguy cơ nhưng không có nghĩa chắc chắn bị. Thể di truyền trội khởi phát sớm rất hiếm.
- Các yếu tố có thể thay đổi: Ủy ban Lancet (báo cáo 2024) liệt kê 14 yếu tố như ít học, nghe kém, tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc, béo phì, ít vận động, trầm cảm, cô lập xã hội, uống nhiều rượu, chấn thương đầu, ô nhiễm không khí, mất thị lực không điều trị, cholesterol LDL cao. Báo cáo ước tính gần một nửa số ca sa sút trí tuệ trên thế giới về lý thuyết có thể phòng hoặc trì hoãn nếu kiểm soát được các yếu tố này.
Chẩn đoán
Chẩn đoán dựa trên khám lâm sàng, test nhận thức, loại trừ nguyên nhân khác qua xét nghiệm máu, chụp não. Ở một số trung tâm, có thể làm thêm xét nghiệm dịch não tuỷ, chụp PET hoặc các xét nghiệm máu mới tìm dấu ấn sinh học amyloid, tau — những xét nghiệm này chưa phổ biến và không phải ai cũng cần. Chẩn đoán sớm giúp gia đình chuẩn bị, giúp người bệnh tham gia quyết định về tương lai khi còn minh mẫn, và giúp cân nhắc điều trị phù hợp.
Điều trị hiện nay
- Thuốc điều trị triệu chứng: một số nhóm thuốc đã được dùng nhiều năm có thể giúp cải thiện tạm thời trí nhớ, sinh hoạt ở một số người giai đoạn nhẹ đến vừa. Không làm ngừng bệnh.
- Thuốc mới nhắm vào amyloid: một số thuốc kháng thể được cấp phép ở một vài nước cho giai đoạn rất sớm, cần xét nghiệm xác nhận amyloid, theo dõi chụp não định kỳ vì có nguy cơ phù, chảy máu não. Lợi ích được ghi nhận là làm chậm suy giảm ở mức khiêm tốn; khả năng tiếp cận ở Việt Nam còn hạn chế.
- Điều trị triệu chứng hành vi: ưu tiên biện pháp không dùng thuốc trước (môi trường, nếp sinh hoạt, cách giao tiếp); thuốc an thần chỉ dùng khi thật cần, theo bác sĩ, vì nhiều rủi ro ở người già.
- Kiểm soát bệnh kèm theo: huyết áp, đường huyết, nghe kém, mắt kém, trầm cảm.
Cảnh giác với sản phẩm quảng cáo "chữa khỏi Alzheimer", "phục hồi trí nhớ" — hiện không có sản phẩm nào được chứng minh làm được điều đó.
Sống chung với Alzheimer
Người bệnh Alzheimer vẫn là người ông, người bà với cảm xúc, ký ức xa, sở thích. Ở giai đoạn sớm và giữa, họ vẫn tận hưởng được âm nhạc, bữa cơm gia đình, đi dạo, chăm cây, nghe kể chuyện. Chăm sóc tốt tập trung vào: giữ nếp sinh hoạt đều đặn, môi trường an toàn và quen thuộc, giao tiếp kiên nhẫn, hoạt động có ý nghĩa vừa sức, và chăm sóc cả người chăm sóc.
Góc nhìn hôm nay: bớt sợ để bớt kỳ thị
Ở Việt Nam, người ta hay gọi người bệnh là "lẩm cẩm", "lú lẫn", và gia đình có khi giấu bệnh vì ngại. Hiểu rằng Alzheimer là một bệnh của não, không phải lỗi của người bệnh hay "tính già", giúp gia đình bớt xấu hổ, sớm đưa đi khám và tìm hỗ trợ. Đọc thêm tài liệu của Alzheimer's Disease International, Alzheimer's Association và báo cáo của Ủy ban Lancet về phòng ngừa sa sút trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh Alzheimer là gì?
Là bệnh thoái hoá não tiến triển, làm tế bào thần kinh chết dần, gây suy giảm trí nhớ, ngôn ngữ, phán đoán và khả năng tự chăm sóc. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất của sa sút trí tuệ, chiếm khoảng 60–70% trường hợp theo WHO.
Alzheimer và lẫn có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Lẫn hay sa sút trí tuệ là tên chung của hội chứng suy giảm nhận thức, còn Alzheimer là một bệnh cụ thể gây ra hội chứng đó. Ngoài Alzheimer còn có sa sút trí tuệ mạch máu, thể Lewy, trán thái dương.
Bệnh Alzheimer có chữa khỏi được không?
Hiện chưa có cách chữa khỏi. Một số thuốc giúp cải thiện triệu chứng tạm thời, một số thuốc mới nhắm vào amyloid được cấp phép ở vài nước cho giai đoạn rất sớm với lợi ích khiêm tốn. Chăm sóc tốt giúp người bệnh sống có chất lượng nhiều năm.
Bệnh Alzheimer có di truyền không?
Có người thân bị bệnh làm tăng nguy cơ, và một số biến thể gen như APOE ε4 làm tăng nguy cơ nhưng không có nghĩa chắc chắn mắc. Thể di truyền khởi phát sớm rất hiếm. Tuổi vẫn là yếu tố nguy cơ lớn nhất.
Có phòng được bệnh Alzheimer không?
Không phòng chắc chắn được, nhưng báo cáo của Ủy ban Lancet năm 2024 ước tính gần một nửa số ca sa sút trí tuệ về lý thuyết có thể phòng hoặc trì hoãn nhờ kiểm soát 14 yếu tố như huyết áp, nghe kém, ít vận động, hút thuốc, cô lập xã hội.
