Hay quên do tuổi tác thường là chậm nhớ: quên tên người mới gặp, để quên kính, quên mình vào bếp lấy gì — nhưng sau đó nhớ ra, và sinh hoạt hằng ngày không bị ảnh hưởng. Sa sút trí tuệ là suy giảm thật sự về trí nhớ và các khả năng khác (suy nghĩ, phán đoán, ngôn ngữ, định hướng) đến mức ảnh hưởng tới việc tự lo cuộc sống: quên chuyện vừa xảy ra, hỏi lại liên tục, lạc ở chỗ quen, không còn làm được việc quen như nấu ăn, quản lý tiền. Khi thấy dấu hiệu thứ hai, cần đưa ông bà đi khám.
Trí nhớ thay đổi thế nào khi về già
Não người già xử lý thông tin chậm hơn, khó làm nhiều việc cùng lúc hơn, và mất nhiều thời gian hơn để "lục" ra một cái tên. Đây là lão hoá bình thường. Điều quan trọng: những thay đổi này không làm mất khả năng tự sống. Ông bà vẫn đi chợ, trả tiền, nấu ăn, nhớ lịch giỗ, chỉ là chậm hơn và đôi khi cần ghi chép.
Sa sút trí tuệ (dementia) là một hội chứng do bệnh lý ở não gây ra — không phải phần tất yếu của tuổi già. Theo WHO, trên thế giới có hàng chục triệu người sống chung với sa sút trí tuệ, và nguy cơ tăng theo tuổi, nhưng phần lớn người già không bị.
Bảng so sánh
| Tình huống | Hay quên do tuổi thường gặp | Có thể là dấu hiệu sa sút trí tuệ |
|---|---|---|
| Tên người | Quên tên người mới gặp, nhớ ra sau | Quên tên con cháu, người thân gần gũi; không nhận ra người quen |
| Đồ đạc | Thỉnh thoảng để quên kính, chìa khoá, lần lại được | Để đồ ở chỗ lạ (ví vào tủ lạnh), không lần lại được, nghi người khác lấy |
| Sự kiện | Quên chi tiết một chuyện cũ | Quên cả sự việc vừa xảy ra (vừa ăn xong bảo chưa ăn) |
| Câu hỏi | Thỉnh thoảng hỏi lại | Hỏi đi hỏi lại cùng một câu trong thời gian ngắn |
| Việc quen | Chậm hơn khi làm việc phức tạp | Không làm được việc quen: nấu món tủ, dùng điều khiển tivi, đếm tiền |
| Ngày tháng | Quên hôm nay thứ mấy, nhớ ra sau | Lẫn lộn ngày tháng, mùa, năm; không biết mình đang ở đâu |
| Lời nói | Thỉnh thoảng phải tìm từ | Thường xuyên quên từ, gọi sai tên đồ vật, khó theo câu chuyện |
| Quyết định | Thỉnh thoảng quyết định chưa hợp lý | Phán đoán kém rõ: cho tiền người lạ, mặc áo bông giữa mùa hè |
| Tính cách | Ổn định | Thay đổi rõ: hay nghi ngờ, cáu gắt, thờ ơ, lo âu |
| Nhận biết | Tự biết và lo mình hay quên | Thường không nhận ra mình có vấn đề, người nhà thấy trước |
Một điểm rất thực tế: người lo lắng "dạo này tôi hay quên quá" thường là hay quên do tuổi hoặc do lo âu; người bị sa sút trí tuệ thường không nhận ra, và chính người thân mới là người thấy thay đổi.
Suy giảm nhận thức nhẹ: vùng xám ở giữa
Giữa lão hoá bình thường và sa sút trí tuệ có một giai đoạn gọi là suy giảm nhận thức nhẹ: trí nhớ hoặc khả năng khác kém hơn rõ so với người cùng tuổi, đo được bằng test, nhưng ông bà vẫn tự sinh hoạt được. Một phần người ở giai đoạn này tiến triển thành sa sút trí tuệ, một phần giữ ổn định, có người cải thiện (nhất là khi nguyên nhân chữa được). Phát hiện sớm giai đoạn này có giá trị vì là lúc kiểm soát các yếu tố nguy cơ hiệu quả nhất.
Những nguyên nhân gây hay quên mà chữa được
Không phải hay quên nào cũng là sa sút trí tuệ. Một số tình trạng gây giảm trí nhớ có thể cải thiện khi điều trị:
- Trầm cảm — ở người già có thể biểu hiện như lẫn.
- Thiếu vitamin B12, suy giáp.
- Tác dụng phụ thuốc: thuốc ngủ, an thần, chống dị ứng thế hệ cũ, một số thuốc trị tiểu không tự chủ, thuốc giảm đau mạnh.
- Mất ngủ, ngưng thở khi ngủ.
- Nghe kém, mắt kém khiến tiếp nhận thông tin kém.
- Mê sảng do nhiễm trùng (tiểu, phổi), mất nước — thường xuất hiện đột ngột trong vài giờ đến vài ngày, cần đi khám ngay.
- Lạm dụng rượu.
- Tràn dịch não áp lực bình thường: đi lại khó, tiểu không tự chủ, lú lẫn — có thể điều trị.
Vì vậy, khám sớm không chỉ để chẩn đoán sa sút trí tuệ mà còn để tìm những nguyên nhân chữa được.
Khám ở đâu và khám những gì
Có thể bắt đầu từ bác sĩ nội khoa đang theo dõi ông bà, hoặc khám chuyên khoa thần kinh, tâm thần, lão khoa (một số bệnh viện có phòng khám trí nhớ). Bác sĩ thường:
- Hỏi bệnh sử từ ông bà và người nhà — người nhà kể những thay đổi rất quan trọng.
- Làm các test đánh giá nhận thức ngắn (nhớ từ, vẽ đồng hồ, trả lời câu hỏi).
- Khám thần kinh, rà soát thuốc.
- Xét nghiệm máu (vitamin B12, tuyến giáp, đường huyết…).
- Chụp não (CT, MRI) khi cần.
Trước khi đi, ghi lại những thay đổi đã thấy, từ khi nào, ví dụ cụ thể. Đây là thông tin bác sĩ cần nhất.
Đưa ông bà đi khám mà không làm ông bà phật ý
Nhiều ông bà rất nhạy cảm với chữ "lẫn". Có thể nói đây là khám sức khoẻ định kỳ, khám mất ngủ, khám đau đầu; hoặc "con đọc báo thấy người trên 70 nên kiểm tra trí nhớ, bố đi khám cùng con cho yên tâm". Tránh nói trước mặt ông bà với người khác "ông dạo này lẫn rồi".
Góc nhìn hôm nay: đừng tự chẩn đoán, cũng đừng chủ quan
Hai sai lầm hay gặp: hoặc hốt hoảng gán mác "lẫn" cho mọi lần ông bà quên, hoặc gạt đi "già thì quên thôi" khi đã có dấu hiệu rõ. Quan sát kỹ, ghi chép, và khi thấy trí nhớ ảnh hưởng tới việc tự lo cuộc sống, hãy đưa ông bà đi khám. Đọc thêm tài liệu của Alzheimer's Association, Alzheimer's Disease International và WHO về sa sút trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt hay quên do tuổi với bệnh lẫn?
Hay quên do tuổi là chậm nhớ, quên chi tiết rồi nhớ ra sau và không ảnh hưởng sinh hoạt. Sa sút trí tuệ là quên chuyện vừa xảy ra, hỏi lại liên tục, lạc ở chỗ quen, không làm được việc quen và ảnh hưởng tới khả năng tự lo cuộc sống.
Suy giảm nhận thức nhẹ là gì?
Là giai đoạn trí nhớ hoặc khả năng nhận thức kém hơn rõ so với người cùng tuổi nhưng người bệnh vẫn tự sinh hoạt được. Một phần tiến triển thành sa sút trí tuệ, một phần ổn định hoặc cải thiện, nên cần theo dõi và kiểm soát yếu tố nguy cơ.
Hay quên có chữa được không?
Tuỳ nguyên nhân. Hay quên do trầm cảm, thiếu vitamin B12, suy giáp, tác dụng thuốc, mất ngủ, nghe kém hay mê sảng do nhiễm trùng có thể cải thiện khi điều trị. Vì vậy nên đi khám sớm.
Người già đột nhiên lú lẫn trong vài ngày có phải lẫn không?
Lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ đến vài ngày thường là mê sảng, có thể do nhiễm trùng, mất nước, tác dụng thuốc. Đây là tình trạng cần đi khám ngay, khác với sa sút trí tuệ diễn tiến từ từ.
Nên đưa người già có dấu hiệu lẫn đi khám khoa nào?
Có thể khám thần kinh, tâm thần, lão khoa hoặc phòng khám trí nhớ ở một số bệnh viện, hoặc bắt đầu từ bác sĩ nội khoa đang theo dõi. Mang theo ghi chép về những thay đổi gia đình đã thấy.
