Hội chứng hoàng hôn (sundowning) là tình trạng người sa sút trí tuệ trở nên bồn chồn, lú lẫn, lo âu, cáu gắt hoặc đi lại không yên vào cuối chiều và chập tối, có khi kéo dài tới đêm. Nguyên nhân chưa rõ hoàn toàn, được cho là liên quan tới mệt mỏi cuối ngày, ánh sáng giảm làm khó nhìn và dễ hoảng, rối loạn đồng hồ sinh học, đói, đau, hoặc không khí ồn ào lúc chiều tối. Cách giúp: giữ nếp sinh hoạt đều, ra nắng ban ngày, bật đèn sớm trước khi trời tối, giảm ồn, tránh trà cà phê buổi chiều, và có hoạt động nhẹ nhàng quen thuộc vào giờ hay khởi phát.
Biểu hiện thường gặp
- Bồn chồn, đi đi lại lại, không ngồi yên.
- Lú lẫn nhiều hơn buổi sáng: không nhận ra nơi ở, đòi "về nhà".
- Lo âu, sợ hãi, hay hỏi lại.
- Cáu gắt, la hét, có khi đẩy, đánh người chăm.
- Nghi ngờ, thấy người lạ, thấy bóng trong góc tối.
- Đòi đi đâu đó: đi làm, đi đón con, đi chợ — những việc của thời trẻ.
- Khó ngủ, thức dậy giữa đêm lú lẫn.
Không phải người sa sút trí tuệ nào cũng bị, và mức độ dao động theo ngày. Tình trạng hay gặp ở giai đoạn giữa của bệnh.
Vì sao lại là chiều tối
Các nhà nghiên cứu nêu nhiều yếu tố có thể góp phần:
| Yếu tố | Giải thích |
|---|---|
| Mệt mỏi tích luỹ | Cả ngày cố gắng xử lý thông tin, cuối ngày não "cạn sức" |
| Ánh sáng giảm | Bóng tối, bóng đổ khiến người bệnh khó nhìn, dễ hiểu nhầm, sợ hãi |
| Rối loạn đồng hồ sinh học | Bệnh ảnh hưởng vùng não điều hoà nhịp ngày đêm |
| Môi trường ồn ào | Giờ cơm chiều, con cháu đi làm về, tivi, nấu nướng — nhiều kích thích cùng lúc |
| Thói quen cũ | Chiều tối từng là giờ đi làm về, đón con, nấu cơm — người bệnh "đòi đi" làm những việc ấy |
| Nhu cầu cơ thể | Đói, khát, đau, táo bón, cần đi vệ sinh, nóng, lạnh |
| Thuốc, đồ uống | Tác dụng của thuốc giảm dần cuối ngày; trà, cà phê buổi chiều |
| Ngủ ngày quá nhiều | Làm rối nhịp ngủ đêm |
Phòng ngừa: sắp xếp lại một ngày
Ban ngày
- Ra ánh sáng tự nhiên buổi sáng: ngồi ở hiên, đi dạo sáng. Ánh sáng ban ngày giúp ổn định đồng hồ sinh học.
- Vận động nhẹ ban ngày: đi bộ, làm việc nhà vừa sức.
- Hoạt động quan trọng làm buổi sáng: tắm, đi khám, có khách — khi ông bà tỉnh táo nhất.
- Giới hạn giấc ngủ ngày: một giấc ngắn sau trưa, tránh ngủ cả buổi chiều.
Cuối chiều
- Bật đèn sớm trước khi trời tối, kéo rèm để tránh bóng đổ và cảnh tối dần ngoài cửa sổ.
- Giảm ồn: tắt tivi ồn ào, hạn chế nhiều người nói cùng lúc.
- Không uống trà, cà phê sau buổi trưa; hạn chế đồ ngọt nhiều.
- Bữa tối sớm, nhẹ; có thể cho ăn nhẹ cuối chiều nếu ông bà hay đói.
- Hoạt động êm dịu quen thuộc vào giờ hay khởi phát: gấp quần áo, nhặt rau, nghe nhạc xưa, xem ảnh cũ, xoa tay chân.
- Kiểm tra nhu cầu: đi vệ sinh, uống nước, đau, quần áo vừa ấm.
Buổi tối
- Nếp đi ngủ đều đặn: rửa mặt, thay đồ, đèn ngủ nhỏ.
- Phòng ngủ yên tĩnh, nhiệt độ dễ chịu, đèn ngủ để tránh hoảng khi thức giấc.
- Đồ vật quen thuộc trong phòng: ảnh, chăn quen.
Khi cơn bồn chồn đã xảy ra
- Giữ bình tĩnh, giọng nói nhẹ nhàng. Sự căng thẳng của người chăm "lây" sang người bệnh.
- Không tranh cãi, không giải thích dài.
- Ghi nhận cảm xúc: "Bà lo phải đi đón con à. Con đón rồi bà ạ."
- Chuyển hướng: đi dạo vài vòng trong nhà, ra sân hít thở (nếu an toàn), cho ông bà một việc nhẹ.
- Giảm kích thích: đưa ông bà sang phòng yên tĩnh hơn.
- Đảm bảo an toàn: khoá cửa ngoài, cất vật nguy hiểm, nhưng không giữ chặt người bệnh trừ khi có nguy hiểm trước mắt.
- Ghi lại: giờ khởi phát, điều gì xảy ra trước đó, cách nào làm ông bà dịu đi — để lần sau dự đoán và phòng.
Khi nào cần đi khám
- Lú lẫn, bồn chồn tăng đột ngột trong vài ngày — có thể là mê sảng do nhiễm trùng tiểu, viêm phổi, táo bón, mất nước, thuốc mới.
- Có hành vi nguy hiểm cho bản thân hoặc người khác.
- Ảo giác, hoang tưởng nặng.
- Mất ngủ kéo dài, người chăm sóc kiệt sức.
Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân có thể điều trị (đau, nhiễm trùng, trầm cảm, tác dụng thuốc), có thể cân nhắc liệu pháp ánh sáng hoặc điều chỉnh thuốc. Thuốc an thần, thuốc chống loạn thần chỉ dùng khi thật cần thiết, theo chỉ định, vì có rủi ro ở người sa sút trí tuệ cao tuổi. Không tự cho ông bà uống thuốc ngủ.
Chăm sóc người chăm sóc
Hội chứng hoàng hôn rơi đúng vào lúc người chăm sóc mệt nhất: vừa đi làm về, phải nấu cơm, lo con nhỏ. Hãy chia việc trong nhà: một người nấu, một người ở cạnh ông bà; hoặc đổi giờ — người làm ca sáng lo buổi chiều. Ghi nhận rằng đây là việc khó, và cần nghỉ ngơi xen kẽ.
Góc nhìn hôm nay: dự đoán thay vì đối phó
Khi đã biết ông bà hay bồn chồn lúc 5 giờ chiều, mình có thể chuẩn bị từ 4 giờ: bật đèn, tắt tivi, rủ bà nhặt rau, bật bài hát quen. Phòng trước bao giờ cũng dễ hơn dỗ dành khi cơn bồn chồn đã lên. Đọc thêm tài liệu của Alzheimer's Association và Viện Lão hoá Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) về hội chứng hoàng hôn.
Câu hỏi thường gặp
Hội chứng hoàng hôn là gì?
Là tình trạng người sa sút trí tuệ trở nên bồn chồn, lú lẫn, lo âu, cáu gắt hoặc đi lại không yên vào cuối chiều và chập tối, có khi kéo dài tới đêm. Tình trạng hay gặp ở giai đoạn giữa của bệnh.
Vì sao người già bị lẫn hay bồn chồn lúc chiều tối?
Nguyên nhân chưa rõ hoàn toàn, có thể do mệt mỏi cuối ngày, ánh sáng giảm gây khó nhìn và sợ hãi, rối loạn đồng hồ sinh học, môi trường ồn ào giờ cơm chiều, thói quen cũ và nhu cầu cơ thể như đói, đau.
Làm sao giảm hội chứng hoàng hôn?
Ra ánh sáng tự nhiên buổi sáng, vận động ban ngày, hạn chế ngủ chiều, bật đèn sớm trước khi trời tối, giảm ồn, tránh trà cà phê buổi chiều, ăn tối sớm và có hoạt động êm dịu quen thuộc vào giờ hay khởi phát.
Có nên cho người bị hội chứng hoàng hôn uống thuốc ngủ?
Không nên tự cho uống. Thuốc an thần, thuốc ngủ có nhiều rủi ro ở người già sa sút trí tuệ như ngã, lú lẫn thêm. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân và chỉ dùng thuốc khi thật cần.
Bồn chồn chiều tối tăng đột ngột có nguy hiểm không?
Có thể là mê sảng do nhiễm trùng tiểu, viêm phổi, táo bón, mất nước hoặc thuốc mới. Khi tình trạng nặng lên đột ngột trong vài ngày, cần đưa ông bà đi khám sớm.
