Ho kéo dài trên ba tuần và khó thở khi gắng sức ở người già có nhiều nguyên nhân: bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) — rất hay gặp ở người từng hút thuốc lá, thuốc lào hoặc nấu bếp củi, than lâu năm — hen phế quản, suy tim, trào ngược dạ dày, tác dụng phụ của thuốc, lao phổi và ung thư phổi. Không nên coi ho dai dẳng là "ho già". Cần khám, chụp phổi và đo chức năng hô hấp để biết đúng bệnh.
COPD là gì
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là tình trạng đường thở bị hẹp và phế nang bị phá huỷ dần, khiến không khí khó ra vào phổi. Bệnh tiến triển chậm qua nhiều năm và không hồi phục hoàn toàn, nhưng điều trị đúng giúp bớt triệu chứng, bớt đợt cấp và sống tốt hơn. WHO xếp COPD trong nhóm những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới.
Nguyên nhân chính
- Hút thuốc lá, thuốc lào — nguyên nhân hàng đầu. Ở nông thôn Việt Nam, nhiều ông cụ hút thuốc lào cả đời.
- Khói bếp củi, rơm rạ, than tổ ong trong bếp kín — nguyên nhân quan trọng ở phụ nữ nông thôn không hút thuốc.
- Bụi, khói, hoá chất nghề nghiệp: thợ mỏ, công nhân xây dựng, xưởng gỗ, dệt may.
- Ô nhiễm không khí.
- Từng bị nhiễm trùng hô hấp nặng khi nhỏ, hen phế quản kéo dài.
Triệu chứng
- Ho kéo dài, thường có đờm, nhất là buổi sáng.
- Khó thở tăng dần: lúc đầu khi leo dốc, leo cầu thang, về sau cả khi đi bộ, tắm rửa, mặc quần áo.
- Thở khò khè, nặng ngực.
- Hay bị "viêm phế quản" mỗi mùa lạnh.
- Giai đoạn muộn: mệt, sụt cân, phù chân.
Chẩn đoán COPD cần đo chức năng hô hấp (hô hấp ký) — thổi vào máy đo. Chụp X-quang phổi không đủ để chẩn đoán.
Các nguyên nhân khác của ho kéo dài ở người già
| Nguyên nhân | Gợi ý |
|---|---|
| Hen phế quản | Khò khè, khó thở từng cơn, nặng về đêm, khi thay đổi thời tiết, khi tiếp xúc khói bụi |
| Suy tim | Khó thở khi nằm, phải kê cao gối, thức dậy giữa đêm vì khó thở, phù chân |
| Trào ngược dạ dày – thực quản | Ho sau ăn, khi nằm, ợ chua, nóng rát sau xương ức |
| Tác dụng phụ thuốc | Ho khan kéo dài sau khi bắt đầu một số thuốc huyết áp (nhóm ức chế men chuyển) — báo bác sĩ, không tự ngừng |
| Lao phổi | Ho kéo dài trên 2–3 tuần, sốt nhẹ chiều, ra mồ hôi đêm, sụt cân, có khi ho ra máu |
| Ung thư phổi | Ho kéo dài thay đổi tính chất, ho ra máu, sụt cân, nhất là người hút thuốc lâu năm |
| Sặc thức ăn, viêm phổi hít | Ho khi ăn uống, sốt tái đi tái lại — hay gặp sau đột quỵ, người sa sút trí tuệ |
| Chảy dịch mũi sau | Viêm mũi xoang, dịch chảy xuống họng gây ho, hắng giọng |
Ở Việt Nam, lao phổi vẫn còn phổ biến. Người già ho kéo dài trên hai tuần nên được khám để loại trừ lao — bệnh chữa khỏi được nếu điều trị đủ phác đồ, và cần phát hiện sớm để không lây cho cháu nhỏ trong nhà.
Dấu hiệu cần đi viện ngay
- Khó thở nặng, phải ngồi dậy để thở, nói không hết câu.
- Môi, đầu ngón tay tím tái.
- Lơ mơ, lú lẫn, ngủ li bì (có thể do thiếu oxy hoặc tăng CO₂).
- Ho ra máu nhiều.
- Đau ngực dữ dội.
- Sốt cao, rét run kèm khó thở — có thể viêm phổi.
Ở người già, viêm phổi có khi không sốt cao, không ho nhiều, chỉ thấy mệt lả, bỏ ăn, lú lẫn, thở nhanh. Thấy ông bà "khác thường" kèm thở nhanh thì nên đi khám.
Sống cùng COPD: việc gia đình hỗ trợ được
Bỏ thuốc lá, thuốc lào
Đây là việc quan trọng nhất ở bất kỳ tuổi nào — bỏ thuốc làm chậm tốc độ suy giảm chức năng phổi. Người hút lâu năm cần hỗ trợ: bác sĩ tư vấn cai thuốc, thay đổi thói quen (cất điếu cày, bỏ thói quen hút sau bữa ăn), sự kiên nhẫn của gia đình. Cả nhà cũng không hút thuốc trong nhà.
Dùng thuốc xịt, thuốc hít đúng cách
Điều trị COPD chủ yếu bằng thuốc dạng hít. Rất nhiều người già dùng sai kỹ thuật — xịt mà không hít vào kịp, không lắc bình, không ngậm kín — nên thuốc không vào phổi. Hãy nhờ bác sĩ, dược sĩ hướng dẫn và kiểm tra lại kỹ thuật mỗi lần tái khám. Với người khó phối hợp tay và hơi thở, bác sĩ có thể chỉ định buồng đệm hoặc dạng thuốc khác.
Phục hồi chức năng hô hấp
Tập thở chúm môi, thở cơ hoành, đi bộ tăng dần, tập sức cơ tay chân theo hướng dẫn giúp bớt khó thở và tăng sức chịu đựng.
Phòng đợt cấp
- Tiêm phòng cúm hằng năm và phế cầu theo tư vấn của bác sĩ.
- Giữ ấm mùa lạnh, tránh khói bụi, đeo khẩu trang khi không khí ô nhiễm.
- Bếp nấu thông thoáng; chuyển từ bếp củi, bếp than tổ ong sang bếp ít khói nếu được.
- Rửa tay, tránh tiếp xúc người đang cảm cúm.
- Biết dấu hiệu đợt cấp (khó thở tăng, đờm nhiều hơn, đổi màu vàng xanh) để đi khám sớm.
Ăn uống và sinh hoạt
Người COPD hay sụt cân vì thở tốn sức. Chia nhiều bữa nhỏ, đủ đạm, ngồi thẳng khi ăn. Sắp xếp việc nhà để bớt gắng sức: ngồi khi tắm, khi mặc quần áo; để đồ dùng hay dùng ở tầm tay.
Oxy tại nhà: không tự dùng
Một số người COPD nặng được bác sĩ chỉ định thở oxy tại nhà. Lưu lượng và thời gian thở do bác sĩ quy định — thở oxy quá nhiều ở người COPD có thể gây hại. Không tự mua bình oxy về cho thở theo cảm giác. Tuyệt đối không hút thuốc, không đun nấu, không để lửa gần nơi có oxy vì nguy cơ cháy nổ.
Góc nhìn hôm nay: hơi thở là chuyện cả nhà
Khói thuốc trong nhà, khói bếp than ở hành lang chung cư, khói đốt rơm rạ cuối vụ — đều là chuyện của cả nhà và cả xóm. Giúp ông bà bỏ thuốc, đổi bếp, mở cửa thông gió, đưa ông bà đi đo chức năng hô hấp khi ho kéo dài là những việc nhỏ có tác động lâu dài. Đọc thêm hướng dẫn GOLD về COPD (Sáng kiến toàn cầu về bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính) và tài liệu của Bộ Y tế về chẩn đoán, điều trị COPD.
Câu hỏi thường gặp
Người già ho kéo dài bao lâu thì phải đi khám?
Ho kéo dài trên ba tuần nên đi khám, và sớm hơn nếu kèm sốt, sụt cân, ra mồ hôi đêm, ho ra máu hoặc khó thở. Ở Việt Nam, ho trên hai tuần cũng nên được khám để loại trừ lao phổi.
COPD là bệnh gì?
COPD là bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đường thở hẹp và phế nang bị phá huỷ dần khiến khó thở tăng theo năm. Nguyên nhân chính là hút thuốc lá, thuốc lào, khói bếp củi than và bụi nghề nghiệp. Chẩn đoán cần đo chức năng hô hấp.
COPD có chữa khỏi được không?
COPD không hồi phục hoàn toàn, nhưng điều trị đúng giúp bớt triệu chứng, giảm đợt cấp và sống tốt hơn. Bỏ thuốc, dùng thuốc hít đúng kỹ thuật, tập phục hồi chức năng hô hấp và tiêm phòng là những việc quan trọng.
Thuốc huyết áp có gây ho không?
Một số thuốc huyết áp thuộc nhóm ức chế men chuyển có thể gây ho khan kéo dài. Nếu ông bà ho sau khi bắt đầu thuốc mới, hãy báo bác sĩ để được đổi thuốc phù hợp, không tự ngừng thuốc.
Người COPD có nên tự thở oxy ở nhà?
Không nên tự dùng. Oxy tại nhà chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định với lưu lượng và thời gian cụ thể, vì thở oxy quá nhiều có thể gây hại ở người COPD. Cũng cần tránh xa lửa và thuốc lá khi dùng oxy.
