Ông bà hỏi đi hỏi lại một chuyện — "mấy giờ rồi?", "hôm nay con có về không?", "đã ăn cơm chưa?" — thường vì trí nhớ ngắn hạn không còn giữ được câu trả lời, và vì đằng sau câu hỏi là một nỗi lo chưa được giải toả. Cách đáp giúp cả hai đỡ mệt: trả lời ngắn gọn, bình tĩnh như lần đầu, đáp lại nỗi lo đằng sau câu hỏi, dùng "trí nhớ ngoài" như bảng viết, lịch, đồng hồ to, và chuyển sang một hoạt động khác. Câu "con nói rồi mà" không giúp ông bà nhớ, chỉ làm ông bà buồn.
Vì sao ông bà hỏi lại
Trí nhớ ngắn hạn suy giảm
Với người sa sút trí tuệ, câu trả lời vừa nghe có thể "biến mất" sau vài phút. Với họ, mỗi lần hỏi đều là lần đầu. Họ không cố tình làm phiền.
Lo lắng, bất an
Câu hỏi lặp lại thường che giấu một cảm xúc: "Hôm nay con có về không?" có thể là sợ ở một mình. "Mấy giờ rồi?" có thể là lo trễ việc gì đó (đón con, nấu cơm — những việc đã gắn với họ suốt đời). "Tiền của tôi đâu?" có thể là cảm giác mất kiểm soát.
Buồn chán, thiếu hoạt động
Khi không có gì để làm, câu hỏi trở thành cách duy nhất để tương tác.
Không hiểu câu trả lời
Câu trả lời quá dài, quá phức tạp khiến ông bà không nắm được, nên hỏi lại.
Mệt, đau, đói, cần đi vệ sinh
Nhu cầu cơ thể không diễn đạt được thành lời rõ ràng có thể biểu hiện thành câu hỏi lặp lại hoặc bồn chồn.
Cách đáp giúp cả hai đỡ mệt
- Trả lời như lần đầu: ngắn, rõ, giọng bình thường. "Bây giờ là 3 giờ chiều ạ."
- Không nói "con nói rồi", "bà hỏi lần thứ mười rồi đấy". Ông bà không nhớ là đã hỏi.
- Đáp lại cảm xúc: "Bà lo con không về à? Tối nay 6 giờ con về ăn cơm với bà."
- Dùng trí nhớ ngoài: viết câu trả lời lên bảng, tờ giấy để ông bà xem lại.
- Chuyển hướng: sau khi trả lời, rủ ông bà làm việc gì đó — gấp quần áo, tưới cây, xem ảnh, nghe nhạc.
- Để ý thời điểm: câu hỏi lặp lại nhiều hơn vào lúc nào trong ngày? Chiều tối? Khi đói? Khi ồn? Điều chỉnh nếp sinh hoạt theo đó.
Trí nhớ ngoài: những công cụ đơn giản
| Câu hay hỏi | Công cụ hỗ trợ |
|---|---|
| "Hôm nay là ngày mấy?" | Lịch bóc hoặc lịch số lớn ghi ngày, thứ, buổi; đồng hồ có hiển thị ngày |
| "Mấy giờ rồi?" | Đồng hồ số to treo ngang tầm mắt, có ghi "sáng/chiều/tối" |
| "Bao giờ con về?" | Bảng trắng ghi "Con Lan đi làm, 6 giờ tối về" |
| "Đã ăn cơm chưa?" | Bảng đánh dấu bữa ăn đã ăn trong ngày |
| "Đã uống thuốc chưa?" | Hộp thuốc chia ngày — ngăn trống là đã uống |
| "Kính của tôi đâu?" | Chỗ để cố định có dán nhãn; dây đeo kính |
| "Đây là nhà ai?" | Ảnh gia đình, đồ vật quen thuộc trong phòng |
Công cụ chỉ có tác dụng nếu ông bà còn đọc và hiểu được. Ở giai đoạn muộn hơn, lời trấn an và sự có mặt của người thân quan trọng hơn.
Khi câu hỏi lặp lại mang theo lo âu lớn
Một số câu hỏi lặp lại mang nỗi sợ thật sự: "Tôi phải về nhà", "Mẹ tôi đâu?", "Có ai lấy tiền của tôi không?". Đây không chỉ là chuyện trí nhớ mà là nhu cầu cảm thấy an toàn.
- "Tôi phải về nhà" có khi là "tôi muốn về nơi tôi thấy an toàn, quen thuộc". Thử: "Bà nhớ nhà cũ à? Kể con nghe nhà cũ có gì?" — rồi cùng bà uống trà, xem ảnh.
- "Tiền tôi đâu?": cho ông bà giữ một ít tiền mặt trong ví để kiểm tra khi lo lắng (số tiền nhỏ, mất cũng không sao), giữ phần lớn ở chỗ an toàn.
- "Mẹ tôi đâu?": đáp lại nhu cầu được yêu thương, che chở — ngồi cạnh, nắm tay, hỏi về mẹ của ông bà.
Những điều nên tránh
- Thở dài, đảo mắt, gắt gỏng — người bệnh cảm nhận được dù không nhớ nội dung.
- Bỏ đi không trả lời — làm ông bà lo lắng hơn, hỏi nhiều hơn.
- Giải thích dài dòng về bệnh trí nhớ.
- Thông báo sớm những sự kiện xa: nói "tuần sau đi viện" từ hôm nay có thể khiến ông bà hỏi cả tuần. Báo gần ngày hơn.
- Nói về ông bà trước mặt như ông bà không có mặt.
Khi nào cần báo bác sĩ
- Câu hỏi lặp lại tăng đột ngột, kèm lú lẫn hơn hẳn — có thể là mê sảng do nhiễm trùng, mất nước, thuốc mới.
- Lo âu, bồn chồn rất nhiều, mất ngủ, ảnh hưởng nặng tới sinh hoạt.
- Kèm ảo giác, hoang tưởng (thấy người lạ trong nhà, tin chắc bị đầu độc).
- Người chăm sóc kiệt sức.
Bác sĩ có thể tìm nguyên nhân kèm theo (đau, nhiễm trùng, trầm cảm, tác dụng thuốc) và tư vấn biện pháp hỗ trợ. Thuốc an thần không phải lựa chọn đầu tiên vì rủi ro ở người già.
Giữ sức cho người trả lời
Trả lời một câu hỏi ba mươi lần một ngày rất mệt. Một số gia đình chia ca: mỗi người phụ trách vài giờ. Có khi ghi âm câu trả lời bằng giọng con cháu để ông bà nghe lại (với một số người có tác dụng). Ra ngoài hít thở vài phút khi thấy mình sắp mất bình tĩnh. Nhắc mình: ông bà hỏi lại không phải vì không tin mình, mà vì bệnh.
Góc nhìn hôm nay: câu hỏi là cánh cửa
Mỗi câu hỏi lặp lại cũng là một lần ông bà tìm đến mình. Nếu nhìn câu hỏi như một lời gọi "con ơi, bà đang lo", mình sẽ dễ đáp lại bằng sự kiên nhẫn hơn. Đọc thêm các tài liệu hướng dẫn chăm sóc của Alzheimer's Association và Alzheimer's Society về hành vi lặp lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già bị lẫn hay hỏi đi hỏi lại?
Vì trí nhớ ngắn hạn suy giảm nên họ không giữ được câu trả lời, mỗi lần hỏi đều như lần đầu. Ngoài ra, câu hỏi lặp lại thường che giấu nỗi lo, cảm giác bất an, buồn chán hoặc nhu cầu cơ thể như đói, đau, cần đi vệ sinh.
Ông bà hỏi lại nhiều lần thì nên trả lời thế nào?
Trả lời ngắn gọn, bình tĩnh như lần đầu, không nói con nói rồi, đáp lại cảm xúc đằng sau câu hỏi, viết câu trả lời lên bảng hoặc giấy và chuyển sang một hoạt động khác.
Có công cụ nào giúp người lẫn bớt hỏi lại không?
Lịch số lớn, đồng hồ to ghi sáng chiều tối, bảng trắng ghi lịch trong ngày, bảng đánh dấu bữa ăn, hộp thuốc chia ngày và chỗ để đồ cố định có nhãn có thể giúp ở giai đoạn ông bà còn đọc được.
Khi nào câu hỏi lặp lại cần báo bác sĩ?
Khi câu hỏi lặp lại tăng đột ngột kèm lú lẫn hơn hẳn, lo âu bồn chồn rất nhiều, mất ngủ, có ảo giác hoặc hoang tưởng, hoặc khi người chăm sóc kiệt sức.
Có nên báo trước cho ông bà lẫn về lịch đi khám tuần sau?
Thường nên báo gần ngày hơn, vì báo quá sớm có thể khiến ông bà lo lắng và hỏi lại suốt cả tuần. Ghi lịch lên bảng khi đã gần đến ngày.
