Không có cách nào bảo đảm chắc chắn tránh được sa sút trí tuệ, nhưng nghiên cứu cho thấy nhiều yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Báo cáo của Ủy ban Lancet năm 2024 nêu 14 yếu tố như tăng huyết áp, nghe kém, mắt kém không điều trị, ít vận động, hút thuốc, uống nhiều rượu, đái tháo đường, béo phì, trầm cảm, cô lập xã hội, ít học, chấn thương đầu, ô nhiễm không khí và cholesterol LDL cao — và ước tính gần một nửa số ca trên thế giới về lý thuyết có thể phòng hoặc trì hoãn. Với người già, những việc đáng làm nhất là: kiểm soát huyết áp, điều trị nghe kém, vận động đều, giữ kết nối xã hội và hoạt động trí óc.
Mười bốn yếu tố nguy cơ có thể thay đổi
Ủy ban Lancet về phòng ngừa, can thiệp và chăm sóc sa sút trí tuệ — một nhóm chuyên gia quốc tế — đã công bố các báo cáo năm 2017, 2020 và 2024. Danh sách mới nhất gồm:
| Giai đoạn đời | Yếu tố nguy cơ |
|---|---|
| Đầu đời | Trình độ học vấn thấp |
| Trung niên | Nghe kém, cholesterol LDL cao, trầm cảm, chấn thương sọ não, ít vận động, đái tháo đường, hút thuốc, tăng huyết áp, béo phì, uống nhiều rượu |
| Tuổi già | Cô lập xã hội, ô nhiễm không khí, mất thị lực không điều trị |
Báo cáo ước tính khoảng 45% số ca sa sút trí tuệ trên thế giới về lý thuyết có thể phòng hoặc trì hoãn nếu loại bỏ được các yếu tố này. Đây là con số ở cấp độ dân số — với từng cá nhân, không có gì bảo đảm, và nhiều yếu tố như tuổi, di truyền không thay đổi được. Nhưng mỗi yếu tố được kiểm soát là một lợi thế.
Những việc làm được ở tuổi già
1. Kiểm soát huyết áp
Tăng huyết áp làm tổn thương mạch máu não, liên quan tới cả sa sút trí tuệ mạch máu và Alzheimer. Đo huyết áp đều, uống thuốc theo bác sĩ, ăn nhạt.
2. Điều trị nghe kém, mắt kém
Nghe kém là một trong những yếu tố nguy cơ lớn nhất trong danh sách. Đo thính lực, dùng máy trợ thính khi cần. Mổ đục thuỷ tinh thể, kính đúng độ khi mắt kém. Giác quan tốt giúp não tiếp tục nhận thông tin và giữ giao tiếp.
3. Vận động đều đặn
Vận động tốt cho tim mạch, mạch máu não, tâm trạng và giấc ngủ. Đi bộ, dưỡng sinh, thái cực quyền, làm vườn, đạp xe — miễn là đều đặn và vừa sức.
4. Giữ kết nối xã hội
Gặp gỡ, trò chuyện, tham gia hội người cao tuổi, câu lạc bộ, sinh hoạt tôn giáo, chăm cháu. Cô lập xã hội ở tuổi già là yếu tố nguy cơ đáng kể.
5. Hoạt động trí óc
Đọc sách báo, chơi cờ, học điều mới (ngôn ngữ, nhạc cụ, dùng điện thoại), viết hồi ký, làm thủ công. Nghiên cứu ủng hộ việc giữ não hoạt động, nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn rằng một bài luyện trí tuệ hay ứng dụng "luyện não" cụ thể nào phòng được bệnh. Hoạt động có ý nghĩa, có giao tiếp thường có giá trị hơn ngồi một mình làm bài tập trí nhớ.
6. Kiểm soát đường huyết, cân nặng, mỡ máu
Đái tháo đường, béo phì, cholesterol LDL cao đều liên quan tới nguy cơ. Ăn uống lành mạnh, vận động, dùng thuốc theo bác sĩ khi cần.
7. Không hút thuốc, hạn chế rượu
Bỏ thuốc ở tuổi nào cũng có lợi. Rượu uống nhiều gây tổn thương não trực tiếp.
8. Điều trị trầm cảm
Trầm cảm vừa là yếu tố nguy cơ vừa có thể là dấu hiệu sớm. Điều trị trầm cảm cũng là chăm sóc trí nhớ.
9. Phòng chấn thương đầu
Phòng ngã trong nhà, đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy, xe đạp.
10. Tránh ô nhiễm không khí khi có thể
Hạn chế khói bếp than, khói thuốc trong nhà; hạn chế ra ngoài những hôm ô nhiễm nặng.
Giấc ngủ và chế độ ăn
Giấc ngủ không nằm trong 14 yếu tố của Lancet, nhưng nhiều nghiên cứu đang tìm hiểu vai trò của giấc ngủ (nhất là ngưng thở khi ngủ) với sức khoẻ não. Ngủ đủ, điều trị ngưng thở khi ngủ là việc nên làm cho sức khoẻ chung.
Về chế độ ăn, chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải hay chế độ MIND (nhiều rau xanh, cá, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, dầu thực vật, quả mọng, ít thịt đỏ, đồ chiên, đồ ngọt) được nghiên cứu nhiều và có kết quả đáng khích lệ dù chưa thống nhất hoàn toàn. Bữa ăn Việt nhiều rau, cá, đậu phụ, ít đồ chiên rán, ít mặn đã gần với tinh thần này.
Những gì chưa có bằng chứng
- Thực phẩm chức năng "bổ não": chưa có sản phẩm nào được chứng minh chắc chắn phòng hay chữa sa sút trí tuệ.
- Ứng dụng luyện não: có thể giúp cải thiện chính kỹ năng được luyện, nhưng chưa chứng minh phòng được bệnh.
- Thuốc bổ, thảo dược đắt tiền quảng cáo "chống lẫn".
Tiền dành cho những thứ này có khi nên dành cho máy trợ thính, ca mổ đục thuỷ tinh thể hay máy đo huyết áp.
Lời khuyên cho từng thế hệ trong nhà
| Ai | Việc nên làm |
|---|---|
| Ông bà | Kiểm soát huyết áp, đường huyết; đo thính lực, khám mắt; đi bộ mỗi ngày; sinh hoạt hội; học điều mới |
| Bố mẹ trung niên | Đây là giai đoạn nhiều yếu tố nguy cơ hình thành: kiểm soát huyết áp, cân nặng, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, bảo vệ tai khỏi tiếng ồn, vận động |
| Con cháu | Học hành, vận động, đội mũ bảo hiểm; cùng ông bà đi bộ, dạy ông bà dùng điện thoại, trò chuyện với ông bà |
Góc nhìn hôm nay: tốt cho tim là tốt cho não
Phần lớn những gì giúp giữ đầu óc minh mẫn cũng là những gì tốt cho tim mạch và sức khoẻ chung. Không cần một chương trình phức tạp: đo huyết áp, đeo máy trợ thính nếu cần, đi bộ mỗi ngày, ăn nhiều rau cá, và không để ông bà ngồi một mình cả ngày. Đọc thêm báo cáo của Ủy ban Lancet (2024) và hướng dẫn của WHO về giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ (2019).
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để phòng bệnh lẫn khi về già?
Không phòng chắc chắn được, nhưng có thể giảm nguy cơ bằng cách kiểm soát huyết áp, đường huyết, điều trị nghe kém và mắt kém, vận động đều, giữ kết nối xã hội, hoạt động trí óc, không hút thuốc, hạn chế rượu và điều trị trầm cảm.
Ủy ban Lancet nêu bao nhiêu yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ?
Báo cáo năm 2024 nêu 14 yếu tố có thể thay đổi, gồm ít học, nghe kém, cholesterol LDL cao, trầm cảm, chấn thương đầu, ít vận động, đái tháo đường, hút thuốc, tăng huyết áp, béo phì, uống nhiều rượu, cô lập xã hội, ô nhiễm không khí và mất thị lực không điều trị.
Chơi trò luyện trí nhớ có phòng được Alzheimer không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng một ứng dụng hay bài tập luyện não cụ thể phòng được bệnh. Hoạt động trí óc có ý nghĩa kết hợp giao tiếp xã hội và vận động vẫn được khuyến khích cho sức khoẻ não.
Nghe kém có liên quan đến lẫn không?
Ủy ban Lancet xếp nghe kém vào nhóm yếu tố nguy cơ lớn có thể thay đổi được. Điều trị nghe kém, dùng máy trợ thính khi cần giúp người già tiếp tục giao tiếp và có thể góp phần giảm nguy cơ.
Ăn gì để giữ đầu óc minh mẫn?
Chế độ ăn nhiều rau xanh, cá, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, dầu thực vật, ít thịt đỏ, đồ chiên và đồ ngọt như kiểu Địa Trung Hải hay MIND được nghiên cứu nhiều với kết quả đáng khích lệ, dù chưa thống nhất hoàn toàn.
