Tăng huyết áp là bệnh mạn tính hay gặp nhất ở người cao tuổi, thường không có triệu chứng nhưng làm tăng nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy tim và suy thận. Ngưỡng chẩn đoán phổ biến là huyết áp đo tại phòng khám từ 140/90 mmHg trở lên (đo tại nhà thì ngưỡng thấp hơn, khoảng 135/85). Ở người già, mục tiêu điều trị do bác sĩ đặt riêng cho từng người. Việc của gia đình là giúp ông bà đo đúng, uống thuốc đều, ăn nhạt hơn và nhận ra lúc huyết áp tăng vọt hoặc tụt quá thấp.
Vì sao người già hay bị tăng huyết áp
Theo tuổi, động mạch lớn cứng dần, mất độ đàn hồi. Mỗi lần tim bóp, mạch cứng không giãn ra để "hấp thụ" bớt áp lực, nên huyết áp tâm thu (số trên) tăng, trong khi số dưới có khi bình thường hoặc thấp. Kiểu này gọi là tăng huyết áp tâm thu đơn độc, rất phổ biến ở người trên 60 tuổi.
Các yếu tố làm nặng thêm: ăn mặn (bữa ăn Việt thường nhiều nước mắm, mắm, dưa cà), ít vận động, thừa cân, uống rượu, hút thuốc, đái tháo đường, bệnh thận, ngưng thở khi ngủ, và một số thuốc như thuốc giảm đau chống viêm dùng lâu ngày.
"Kẻ giết người thầm lặng": vì sao không được chờ triệu chứng
Nhiều ông bà nói "tôi không thấy gì nên không cần uống thuốc". Đây là hiểu lầm nguy hiểm. Phần lớn người tăng huyết áp không có triệu chứng rõ ràng cho tới khi có biến chứng. Đau đầu, chóng mặt, nóng bừng mặt có thể gặp, nhưng không đáng tin để biết huyết áp cao hay thấp — chỉ có máy đo mới biết.
Huyết áp cao kéo dài làm tổn thương:
- Não: đột quỵ (nhồi máu não, xuất huyết não), suy giảm trí nhớ do mạch máu.
- Tim: dày thất trái, suy tim, bệnh mạch vành.
- Thận: suy thận mạn.
- Mắt: tổn thương võng mạc.
- Mạch máu: xơ vữa, phình động mạch.
Các mức huyết áp: hiểu cho đúng
Các hội tim mạch trên thế giới và Hội Tim mạch học Việt Nam có cách phân độ hơi khác nhau. Bảng dưới là mức tham khảo phổ biến cho huyết áp đo tại phòng khám:
| Phân loại | Tâm thu (số trên) | Tâm trương (số dưới) | |
|---|---|---|---|
| Bình thường | dưới 130 | và | dưới 85 |
| Bình thường cao | 130–139 | và/hoặc | 85–89 |
| Tăng huyết áp độ 1 | 140–159 | và/hoặc | 90–99 |
| Tăng huyết áp độ 2 trở lên | từ 160 | và/hoặc | từ 100 |
Lưu ý: một lần đo cao chưa đủ để chẩn đoán. Bác sĩ cần đo nhiều lần, có khi kết hợp đo tại nhà hoặc đo huyết áp 24 giờ. Huyết áp đo tại nhà thường thấp hơn đo ở phòng khám, nên ngưỡng tham khảo tại nhà thấp hơn (thường là 135/85).
Mục tiêu điều trị ở người cao tuổi không phải một con số chung. Người khoẻ, tự đi lại tốt có thể được bác sĩ đặt mục tiêu khá chặt; người rất cao tuổi, yếu, hay ngã có thể được đặt mục tiêu nới hơn để tránh tụt huyết áp. Gia đình nên hỏi bác sĩ: "Mục tiêu huyết áp của bố tôi là bao nhiêu?", và ghi lại.
Điều trị: thuốc và thay đổi lối sống
Thuốc
Có nhiều nhóm thuốc hạ huyết áp, bác sĩ chọn loại và liều tuỳ bệnh kèm theo. Những điều gia đình cần nhớ:
- Uống đều mỗi ngày, kể cả khi huyết áp đã về bình thường — bình thường là nhờ thuốc.
- Không tự ngừng, tự giảm, tự tăng thuốc, không uống thuốc của người khác.
- Báo bác sĩ nếu có tác dụng phụ: ho khan kéo dài, phù chân, chóng mặt khi đứng dậy, tiểu nhiều.
- Mang theo toàn bộ thuốc đang uống mỗi lần tái khám.
Lối sống
- Ăn nhạt: WHO khuyến nghị dưới 5 gam muối mỗi ngày. Bớt nước mắm khi nấu, bớt chấm, hạn chế dưa cà muối, mắm, đồ hộp, mì gói.
- Ăn nhiều rau, trái cây (người suy thận cần hỏi bác sĩ về lượng kali).
- Vận động đều: đi bộ, dưỡng sinh, đạp xe nhẹ phần lớn các ngày trong tuần.
- Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia.
- Giữ cân nặng hợp lý, nhưng ở người rất cao tuổi không nên ăn kiêng gắt gây sụt cân.
- Ngủ đủ; ngáy to kèm ngưng thở nên khám.
Hai tình huống nguy hiểm cần nhận ra
Huyết áp tăng vọt
Huyết áp rất cao (ví dụ số trên từ 180 trở lên) kèm đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội, nhìn mờ, lú lẫn, yếu liệt, nói khó — là cấp cứu, gọi 115 ngay. Không tự cho ngậm thuốc dưới lưỡi để hạ nhanh: hạ quá nhanh có thể gây thiếu máu não. Nếu huyết áp cao nhưng không có triệu chứng gì, ngồi nghỉ, đo lại sau 15–30 phút, liên hệ bác sĩ điều trị để được hướng dẫn.
Huyết áp tụt
Người già uống thuốc hạ áp có thể bị tụt huyết áp, nhất là khi đứng dậy đột ngột, khi mất nước (tiêu chảy, nắng nóng, ăn uống kém) hoặc khi vừa đổi thuốc. Dấu hiệu: choáng, tối sầm mắt, mệt lả, ngã. Cho ông bà nằm hoặc ngồi xuống, đo huyết áp, báo bác sĩ. Ngất, lú lẫn thì gọi 115.
Gia đình hỗ trợ thế nào
- Mua một máy đo huyết áp bắp tay tự động, kiểm tra cỡ băng quấn vừa tay ông bà. Máy đo cổ tay dễ sai hơn ở người già.
- Đo đúng cách, ghi sổ (có bài riêng trong danh mục Thuốc men & đi khám).
- Soạn hộp thuốc chia ngày để ông bà không quên, không uống trùng.
- Nấu ăn nhạt cho cả nhà, để bát chấm riêng.
- Đi bộ cùng ông bà.
- Đưa đi tái khám đúng hẹn, mang sổ huyết áp theo.
- Dặn ông bà đứng dậy từ từ, nhất là ban đêm.
Góc nhìn hôm nay: kiểm soát được, nếu kiên trì
Tăng huyết áp không chữa khỏi hẳn ở phần lớn người già, nhưng kiểm soát tốt thì giảm rõ rệt nguy cơ đột quỵ và bệnh tim. Nhiều trạm y tế xã phường có chương trình quản lý tăng huyết áp tại cộng đồng, cấp thuốc theo bảo hiểm y tế cho người đã được chẩn đoán — gia đình nên hỏi trạm y tế nơi ông bà cư trú. Đọc thêm khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam và tài liệu về tăng huyết áp của WHO.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp người già bao nhiêu là cao?
Ngưỡng chẩn đoán phổ biến là từ 140/90 mmHg khi đo tại phòng khám, hoặc khoảng 135/85 khi đo tại nhà. Chẩn đoán cần đo nhiều lần. Mục tiêu điều trị ở người cao tuổi do bác sĩ đặt riêng tuỳ sức khoẻ từng người.
Huyết áp về bình thường rồi có ngừng thuốc được không?
Không nên tự ngừng. Huyết áp bình thường thường là nhờ thuốc; ngừng đột ngột có thể làm huyết áp tăng trở lại, có khi tăng vọt. Mọi thay đổi thuốc cần hỏi bác sĩ điều trị.
Người già tăng huyết áp có triệu chứng gì?
Phần lớn không có triệu chứng rõ ràng. Đau đầu, chóng mặt có thể gặp nhưng không đáng tin để đoán huyết áp. Chỉ có đo bằng máy mới biết huyết áp cao hay không, nên cần đo định kỳ.
Huyết áp tăng cao đột ngột phải làm gì?
Nếu huyết áp rất cao kèm đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội, nhìn mờ, yếu liệt hay nói khó thì gọi 115 ngay. Không tự cho ngậm thuốc hạ áp nhanh. Nếu không có triệu chứng, ngồi nghỉ, đo lại và liên hệ bác sĩ điều trị.
Ăn nhạt giúp hạ huyết áp được bao nhiêu?
Giảm muối là một trong những thay đổi lối sống hiệu quả nhất với huyết áp, đặc biệt ở người già. WHO khuyên người lớn ăn dưới 5 gam muối mỗi ngày. Mức giảm cụ thể khác nhau ở mỗi người và không thay được thuốc khi bác sĩ đã kê.
