Đau lưng ở người già phần lớn do thoái hoá cột sống, căng cơ, tư thế sai hoặc mỏi sau làm việc nặng, và thường đỡ sau vài ngày đến vài tuần nếu nghỉ ngơi hợp lý và vận động nhẹ. Nhưng có những "dấu hiệu cờ đỏ" cần đi khám sớm: đau sau ngã hoặc sau động tác nhẹ ở người loãng xương, đau kèm sốt, sụt cân, đau đêm không đỡ khi nằm, yếu chân, tê vùng bẹn, rối loạn tiểu tiện đại tiện.
Những nguyên nhân hay gặp
Thoái hoá cột sống
Đĩa đệm giữa các đốt sống mất nước, xẹp dần; khớp nhỏ phía sau cột sống thoái hoá, mọc gai. Ông bà đau âm ỉ, cứng lưng buổi sáng, đau hơn khi đứng lâu hoặc làm việc nặng, đỡ khi nghỉ. Gần như ai già cũng có ít nhiều thoái hoá trên phim X-quang, nên "phim có gai" không phải lúc nào cũng là nguyên nhân chính của cơn đau.
Căng cơ, mỏi lưng
Sau một ngày nhổ cỏ, bê chậu cây, quét sân, cúi lau nhà — đau mỏi cơ lưng rất hay gặp. Thường đỡ sau vài ngày.
Hẹp ống sống thắt lưng
Ống chứa tuỷ và rễ thần kinh hẹp lại do thoái hoá. Đặc trưng: đi một đoạn thì đau, mỏi, tê hai chân, phải đứng lại hoặc ngồi cúi người về trước mới đỡ; đi xe đạp, đẩy xe chợ cúi người thì dễ chịu hơn đi thẳng lưng.
Thoát vị đĩa đệm, chèn ép rễ thần kinh
Đau lan từ lưng xuống mông, mặt sau đùi, cẳng chân (đau thần kinh toạ), có thể tê, yếu chân.
Xẹp đốt sống do loãng xương
Đau lưng đột ngột sau một động tác nhẹ — cúi nhặt đồ, ho mạnh, hắt hơi, ngồi phịch xuống ghế — ở người già, nhất là phụ nữ. Có thể giảm chiều cao, gù hơn.
Nguyên nhân ngoài cột sống
Sỏi thận, nhiễm trùng thận, phình động mạch chủ bụng, bệnh tuỵ, bệnh phụ khoa, và hiếm hơn là ung thư di căn xương có thể biểu hiện bằng đau lưng.
Dấu hiệu cờ đỏ: đi khám sớm
| Dấu hiệu | Lý do lo ngại | Mức độ |
|---|---|---|
| Tê vùng bẹn, mông, mặt trong đùi; bí tiểu hoặc són tiểu, són phân mới xuất hiện; yếu hai chân | Chèn ép chùm đuôi ngựa | Cấp cứu, đi viện ngay |
| Đau dữ dội ở lưng hoặc bụng, kèm vã mồ hôi, choáng, nhất là người có tăng huyết áp, hút thuốc | Có thể là bệnh mạch máu lớn | Cấp cứu, gọi 115 |
| Đau sau ngã, sau chấn thương | Gãy xương, xẹp đốt sống | Khám sớm |
| Đau kèm sốt, rét run | Nhiễm trùng (thận, cột sống) | Khám sớm |
| Đau liên tục cả đêm, nằm nghỉ không đỡ | Cần loại trừ bệnh nghiêm trọng | Khám sớm |
| Sụt cân không rõ lý do, tiền sử ung thư | Cần loại trừ di căn | Khám sớm |
| Yếu, tê một hoặc hai chân tăng dần | Chèn ép thần kinh | Khám sớm |
| Đau không đỡ sau vài tuần chăm sóc tại nhà | Cần đánh giá nguyên nhân | Khám |
Chăm sóc đau lưng thông thường tại nhà
Khi đau lưng không có dấu hiệu cờ đỏ, các hướng dẫn hiện đại (như của NICE, Anh) khuyên:
- Tránh nằm im trên giường nhiều ngày. Nằm nghỉ lâu làm cơ yếu, khớp cứng, đau kéo dài hơn. Nghỉ việc nặng nhưng vẫn đi lại nhẹ trong nhà.
- Vận động nhẹ dần: đi bộ ngắn, tập duỗi nhẹ theo hướng dẫn.
- Chườm: chườm ấm giúp cơ thư giãn. Nhớ thử nhiệt độ — người già, nhất là người tiểu đường, dễ bỏng vì kém cảm giác.
- Giảm đau theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ; không tự dùng thuốc giảm đau chống viêm nhiều ngày, không dùng thuốc "gia truyền" không rõ thành phần.
- Tư thế ngủ: nằm nghiêng kê gối giữa hai gối, hoặc nằm ngửa kê gối dưới khoeo.
Những việc nên tránh
- Bấm huyệt, nắn chỉnh cột sống mạnh ở cơ sở không có chuyên môn — người loãng xương có thể bị gãy xương.
- Giác hơi, cạo gió mạnh làm tổn thương da mỏng của người già.
- Đeo đai lưng liên tục nhiều tuần mà không có chỉ định — cơ lưng yếu đi.
Phòng đau lưng trong sinh hoạt
- Bê đồ đúng cách: ngồi xuống bằng gối chứ không cúi gập lưng, giữ vật sát người, không vừa bê vừa xoay người. Tốt nhất giao việc nặng cho người trẻ.
- Đổi tư thế thường xuyên: ngồi lâu đứng dậy đi lại; đứng lâu ngồi nghỉ.
- Ghế có tựa lưng, độ cao vừa để hai bàn chân chạm sàn.
- Nâng chỗ làm việc lên cao: nhặt rau, rửa bát, giặt đồ trên bàn, trên bồn thay vì ngồi xổm dưới đất.
- Tập cơ lưng, cơ bụng nhẹ nhàng theo hướng dẫn phục hồi chức năng; dưỡng sinh, thái cực quyền, đi bộ, bơi.
- Giữ cân nặng hợp lý.
- Điều trị loãng xương nếu có, để giảm nguy cơ xẹp đốt sống.
Khi đi khám, nên kể gì với bác sĩ
- Đau bắt đầu từ khi nào, sau việc gì.
- Đau ở đâu, có lan xuống chân không, có tê yếu không.
- Đau tăng khi nào, đỡ khi nào, có đau đêm không.
- Có sốt, sụt cân, rối loạn tiểu tiện không.
- Đã dùng thuốc gì, kể cả thuốc nam, thuốc bôi.
- Các bệnh đang có, thuốc đang uống.
Bác sĩ có thể chỉ định X-quang, cộng hưởng từ (MRI), xét nghiệm máu tuỳ trường hợp. Không phải đau lưng nào cũng cần chụp ngay.
Góc nhìn hôm nay: đau lưng và nhịp sống của ông bà
Nhiều ông bà quen làm việc nặng cả đời, về già vẫn muốn quét sân, bê bao gạo, xới vườn. Đau lưng là lời nhắc cơ thể cần đổi cách làm, không nhất thiết phải bỏ hẳn. Con cháu có thể chia việc: ông bà làm phần nhẹ, con cháu lo phần nặng; sắm chổi cán dài, xẻng cán dài, ghế đẩu cao để ông bà khỏi cúi. Giữ cho ông bà vẫn được làm, chỉ là làm an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người già đau lưng khi nào cần đi khám ngay?
Đi viện ngay khi đau lưng kèm tê vùng bẹn mông, bí tiểu hoặc són tiểu mới xuất hiện, yếu hai chân, hoặc đau dữ dội kèm vã mồ hôi, choáng. Khám sớm nếu đau sau ngã, kèm sốt, sụt cân, đau đêm không đỡ.
Đau lưng có nên nằm nghỉ hoàn toàn không?
Không nên nằm im nhiều ngày. Các hướng dẫn hiện đại khuyên tránh việc nặng nhưng vẫn đi lại nhẹ, vận động tăng dần, vì nằm lâu làm cơ yếu và đau kéo dài hơn.
Đau lưng đột ngột khi cúi nhặt đồ ở người già là do đâu?
Có thể do căng cơ, nhưng ở người già, nhất là phụ nữ loãng xương, có thể là xẹp đốt sống. Nên đi khám để được chụp phim nếu cần và điều trị loãng xương.
Hẹp ống sống thắt lưng có biểu hiện gì?
Thường là đi một đoạn thì đau mỏi, tê hai chân, phải dừng lại hoặc ngồi cúi về trước mới đỡ; đi xe đạp hoặc đẩy xe cúi người thì dễ chịu hơn. Cần khám chuyên khoa để được chẩn đoán.
Người già đau lưng có nên đi nắn chỉnh cột sống?
Cần cẩn thận. Nắn chỉnh mạnh ở nơi không có chuyên môn có thể gây gãy xương ở người loãng xương hoặc làm nặng thêm thoát vị. Nên khám bác sĩ và tập phục hồi chức năng theo hướng dẫn.
