Loãng xương là tình trạng xương mất khối lượng và cấu trúc, trở nên giòn, dễ gãy. Bệnh được gọi là "thầm lặng" vì không đau, không triệu chứng cho tới khi gãy xương — thường ở cổ tay, cột sống và cổ xương đùi. Gãy cổ xương đùi ở người già là biến cố nặng, nhiều người không đi lại được như trước. Phòng bằng cách đo mật độ xương khi có nguy cơ, đủ canxi và vitamin D, vận động chịu lực, điều trị theo bác sĩ và — quan trọng nhất — phòng té ngã.
Loãng xương là gì
Xương là mô sống, luôn được phá huỷ và tái tạo. Từ khoảng tuổi 30–35, quá trình phá huỷ dần vượt quá tái tạo. Ở phụ nữ, sau mãn kinh, nội tiết tố nữ giảm đột ngột làm xương mất nhanh trong những năm đầu. Nam giới cũng bị loãng xương, chỉ là muộn hơn và ít được để ý.
Tổ chức Loãng xương Quốc tế (IOF) ước tính trên thế giới cứ khoảng 3 phụ nữ trên 50 tuổi thì có 1 người, và khoảng 5 nam giới thì có 1 người, sẽ bị gãy xương do loãng xương trong phần đời còn lại.
Chẩn đoán loãng xương dựa trên đo mật độ xương bằng phương pháp DXA (thường đo ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi), cho kết quả chỉ số T-score. Theo định nghĩa của WHO, T-score từ −2,5 trở xuống là loãng xương. Người đã gãy xương do chấn thương nhẹ (ngã từ tư thế đứng) cũng được xem là có loãng xương dù chưa đo.
Ai có nguy cơ cao
- Phụ nữ sau mãn kinh, nhất là mãn kinh sớm.
- Người trên 70 tuổi, cả nam lẫn nữ.
- Dáng người nhỏ, gầy, nhẹ cân.
- Bố mẹ từng gãy cổ xương đùi.
- Đã từng gãy xương sau chấn thương nhẹ.
- Dùng corticoid kéo dài (kể cả thuốc "gia truyền" có trộn corticoid).
- Hút thuốc, uống nhiều rượu.
- Ít vận động, nằm nhiều.
- Ăn thiếu canxi, thiếu đạm, ít ra nắng.
- Một số bệnh: viêm khớp dạng thấp, cường giáp, bệnh thận, bệnh đường tiêu hoá kém hấp thu.
Những dấu hiệu gián tiếp
Loãng xương không đau, nhưng có vài dấu hiệu gợi ý:
- Giảm chiều cao theo năm (vài centimet trở lên).
- Gù lưng tăng dần.
- Đau lưng đột ngột sau một động tác nhẹ như cúi nhặt đồ, ho, hắt hơi — có thể là xẹp đốt sống.
- Gãy xương sau chấn thương nhẹ: ngã chống tay gãy cổ tay, trượt chân gãy cổ xương đùi.
Gãy cổ xương đùi: vì sao đáng sợ
Cổ xương đùi là phần xương nối chỏm khớp háng với thân xương đùi. Ở người già loãng xương, chỉ cần ngã ngồi, ngã nghiêng trong nhà là có thể gãy. Dấu hiệu: đau vùng háng, không đứng dậy được, chân bên gãy có thể ngắn hơn và xoay ra ngoài.
Gãy cổ xương đùi hầu như luôn cần phẫu thuật. Nếu nằm bất động lâu, người già dễ bị viêm phổi, loét tì đè, huyết khối, nhiễm trùng tiểu, suy sụp tinh thần. Nhiều nghiên cứu quốc tế ghi nhận tỉ lệ tử vong trong năm đầu sau gãy cổ xương đùi ở người cao tuổi là đáng kể, và nhiều người không lấy lại được khả năng đi lại như trước. Đây là lý do phòng ngã và điều trị loãng xương quan trọng đến vậy.
Phòng và điều trị loãng xương
| Việc | Cụ thể |
|---|---|
| Canxi | Từ thức ăn trước: sữa và chế phẩm sữa, đậu phụ, tôm cua cá nhỏ ăn cả xương, rau lá xanh đậm, vừng. Bổ sung viên canxi chỉ khi bác sĩ khuyên. |
| Vitamin D | Da tổng hợp vitamin D dưới nắng; người già ra nắng sáng sớm hoặc chiều muộn một thời gian ngắn mỗi ngày. Bổ sung theo chỉ định khi thiếu. |
| Đạm | Đủ đạm giúp giữ cơ và xương: cá, thịt, trứng, đậu. |
| Vận động | Vận động chịu lực (đi bộ), tập sức cơ, tập thăng bằng. Tránh cúi gập, xoắn vặn mạnh nếu đã loãng xương nặng. |
| Bỏ thói quen hại xương | Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, không lạm dụng corticoid. |
| Thuốc điều trị loãng xương | Có nhiều nhóm thuốc làm chậm mất xương hoặc tăng tạo xương, giúp giảm nguy cơ gãy. Bác sĩ chỉ định tuỳ mức độ và bệnh kèm; cần dùng đúng cách và đủ thời gian. |
| Phòng té ngã | Quan trọng ngang thuốc: nhà an toàn, giày dép tốt, rà soát thuốc gây chóng mặt, khám mắt. |
Lưu ý: các quảng cáo "chữa khỏi loãng xương", "xương chắc gấp đôi sau một tháng" không có cơ sở. Thực phẩm chức năng không thay được thuốc điều trị khi bác sĩ đã chỉ định.
Khi nào nên đo mật độ xương
Nhiều hướng dẫn quốc tế khuyên đo mật độ xương cho phụ nữ từ 65 tuổi, nam giới từ khoảng 70 tuổi, và sớm hơn nếu có yếu tố nguy cơ hoặc đã gãy xương do chấn thương nhẹ. Ở Việt Nam, đo mật độ xương bằng DXA có ở nhiều bệnh viện tuyến tỉnh và thành phố. Các máy đo "siêu âm gót chân" ở hội chợ, hội thảo chỉ mang tính sàng lọc sơ bộ, không thay được DXA.
Sau khi đã gãy xương
Người đã gãy một lần có nguy cơ gãy lần nữa cao hơn hẳn. Sau khi điều trị gãy xương (bó bột, mổ), nên hỏi bác sĩ về điều trị loãng xương để phòng lần gãy tiếp theo — đây là bước hay bị bỏ qua. Tập phục hồi chức năng sớm theo hướng dẫn giúp ông bà sớm đi lại trở lại.
Góc nhìn hôm nay: chăm xương là chăm cả đời
Xương của ông bà hôm nay là kết quả của cả đời ăn uống và vận động. Nhưng ở tuổi nào cũng có thể làm chậm mất xương và giảm nguy cơ gãy. Với con cháu, việc thiết thực nhất là: đưa bà đi đo mật độ xương nếu bà trên 65 tuổi, sửa nhà tắm chống trơn, và cùng ông bà đi bộ mỗi ngày dưới nắng nhẹ buổi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Loãng xương có triệu chứng gì?
Loãng xương thường không có triệu chứng cho tới khi gãy xương. Dấu hiệu gợi ý gồm giảm chiều cao, gù lưng tăng dần, đau lưng đột ngột sau động tác nhẹ hoặc gãy xương sau chấn thương nhẹ như ngã từ tư thế đứng.
Khi nào nên đo mật độ xương?
Nhiều hướng dẫn khuyên phụ nữ từ 65 tuổi, nam giới từ khoảng 70 tuổi nên đo mật độ xương, và sớm hơn nếu có nguy cơ như mãn kinh sớm, dùng corticoid lâu ngày hay đã gãy xương sau chấn thương nhẹ. Phương pháp chuẩn là đo DXA.
Uống canxi có chữa được loãng xương không?
Canxi và vitamin D là nền tảng nhưng thường không đủ để điều trị loãng xương đã hình thành. Bác sĩ có thể kê thuốc điều trị loãng xương chuyên biệt. Nên lấy canxi từ thức ăn trước và chỉ bổ sung viên khi bác sĩ khuyên.
Vì sao gãy cổ xương đùi ở người già nguy hiểm?
Vì gần như luôn phải mổ, và nếu nằm bất động lâu người già dễ bị viêm phổi, loét tì đè, huyết khối, suy sụp. Nhiều người không lấy lại được khả năng đi lại như trước, nên phòng ngã và điều trị loãng xương rất quan trọng.
Nam giới có bị loãng xương không?
Có. Nam giới bị loãng xương muộn hơn và ít hơn phụ nữ nhưng vẫn phổ biến, nhất là sau 70 tuổi, người hút thuốc, uống rượu nhiều hoặc dùng corticoid lâu ngày. Nam giới gãy cổ xương đùi thường có diễn tiến nặng.
