Người già hay nói "không sao", "bố khoẻ mà", "đừng bận tâm" vì sợ làm phiền con cháu, sợ tốn tiền, sợ bị đưa đi viện, sợ mất quyền tự quyết, và vì cả đời đã quen chịu đựng. Câu "không sao" vì thế nhiều khi không phải câu trả lời thật. Để biết ông bà cần gì, con cháu phải đọc thêm tín hiệu khác: nét mặt, dáng đi, bữa ăn, giấc ngủ, những việc ông bà bỗng né tránh — và hỏi theo cách khiến ông bà dễ nói thật.
Những lý do đằng sau câu "không sao"
Sợ thành gánh nặng
Đây là nỗi lo phổ biến nhất. Ông bà thấy con cháu bận đi làm, lo con nhỏ, tiền nhà tiền học; kể ra cái đau của mình chỉ thêm việc cho con. Nhiều người già nghĩ mình "đã sống đủ", không muốn con cái tốn kém vì mình.
Sợ bị đưa đi viện hoặc mất tự do
Kể đau ngực là bị bắt đi khám, kể ngã là bị cấm ra ngoài, kể quên là bị nghi lẫn. Với người già, mất quyền tự đi chợ, tự đạp xe ra chùa có khi đáng sợ hơn cái đau. Vì thế họ giấu.
Thế hệ quen chịu đựng
Thế hệ ông bà đi qua những năm thiếu thốn, quen nghĩ đau ốm thì "cố chịu rồi qua". Than thở bị coi là yếu đuối. Đàn ông lớn tuổi càng ít nói về sức khoẻ và cảm xúc.
Không nhận ra mình có vấn đề
Có những thay đổi diễn ra từ từ — nghe kém, mắt mờ, trí nhớ sút — mà chính người bệnh không thấy. Có những triệu chứng ở người già biểu hiện "không điển hình": nhồi máu cơ tim có khi chỉ mệt, khó thở; nhiễm trùng có khi không sốt mà chỉ lơ mơ, bỏ ăn. Ông bà nói "không sao" vì thật sự không biết đó là bệnh.
Không muốn bị thương hại
Nhiều người già giữ thể diện, muốn được xem là người còn làm chủ cuộc sống. Bị hỏi han quá nhiều kiểu "bố có làm được không" làm họ thấy mình bị coi là yếu.
Đọc tín hiệu thay vì chỉ nghe lời
Người lớn hay nói "không sao", nên mình phải ghép nhiều tín hiệu lại mới ra điều họ cần. Một vài tín hiệu đáng giá:
| Tín hiệu | Có thể đang muốn nói | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Đứng dậy chống tay, nhăn mặt, xoa lưng | Đau lưng, đau khớp | Hỏi cụ thể chỗ nào đau, từ bao giờ; đưa đi khám nếu kéo dài |
| Ăn ít hẳn, bỏ món từng thích | Đau răng, khó nuốt, buồn, bệnh | Để ý vài ngày, hỏi về răng, đưa đi khám nếu sụt cân |
| Thôi đi chợ, thôi ra công viên | Sợ ngã, đau chân, buồn chán, ngại người | Hỏi nhẹ nhàng, rủ đi cùng một lần xem khó ở đâu |
| Vặn tivi to, hay hỏi lại | Nghe kém | Đưa đi đo thính lực |
| Ngủ nhiều ban ngày, thức đêm | Bệnh, tác dụng thuốc, buồn | Ghi lại giấc ngủ, báo bác sĩ |
| Hộp thuốc còn thừa nhiều, hoặc hết sớm | Quên thuốc, uống nhầm | Soạn hộp chia ngày, cùng ông bà kiểm tra |
| Hay nhắc chuyện "lúc tôi chết" | Lo lắng, muốn dặn dò, có thể buồn | Ngồi nghe, đừng gạt đi bằng "nói gở" |
| Gọi điện nhiều hơn, hoặc ít hẳn | Cô đơn, hoặc ngại làm phiền | Chủ động gọi lại, hẹn lịch gọi cố định |
| Bầm tím không rõ lý do | Đã ngã mà không kể | Hỏi khéo, rà lại nhà tắm, cầu thang |
Lịch tường, thời tiết, ngày giỗ cũng là tín hiệu. Trời trở lạnh là ông hay đau gối. Gần ngày giỗ bà hay buồn. Sắp tới đợt tái khám mà ông lảng chuyện — có thể ông sợ kết quả, hoặc sợ tốn tiền.
Hỏi thế nào để ông bà dễ nói thật
- Hỏi cụ thể, không hỏi chung. "Bố khoẻ không" gần như chắc chắn nhận "khoẻ". Thử "Đêm qua bố dậy mấy lần?", "Gối bên nào đau hơn?", "Hôm nay bố ăn được mấy bát?".
- Hỏi lúc thư thả, khi đang làm việc gì đó cùng nhau: nhặt rau, đi dạo, pha trà. Hỏi giữa bữa cơm đông người ông bà sẽ ngại.
- Đừng phản ứng mạnh. Nếu ông kể vừa ngã mà mình hốt hoảng mắng "sao bố không cẩn thận", lần sau ông sẽ không kể nữa.
- Cho ông bà quyền quyết. "Mẹ thấy đi khám thứ Bảy hay Chủ nhật tiện hơn?" dễ nghe hơn "Mai con đưa mẹ đi viện".
- Nói về lý do của mình. "Con muốn mẹ khám cho con yên tâm đi làm" giúp ông bà thấy đi khám là giúp con, không phải làm phiền con.
- Nhờ người khác hỏi. Có chuyện ông bà kể với cháu, với con gái, với bạn già dễ hơn với con trai cả. Bác sĩ cũng là người ông bà hay nói thật hơn.
Khi nào "không sao" mà vẫn phải đi khám ngay
Có những dấu hiệu không thể chờ ông bà đồng ý mới làm:
- Méo miệng, nói ngọng, yếu hoặc tê nửa người, nhìn mờ đột ngột — dấu hiệu đột quỵ, gọi 115.
- Đau tức ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh.
- Ngã đập đầu, nhất là người đang dùng thuốc chống đông.
- Lú lẫn đột ngột, nói lảm nhảm, không nhận ra người nhà.
- Sốt cao, rét run, hoặc lơ mơ không rõ nguyên nhân.
- Nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
Với những dấu hiệu này, hãy giải thích ngắn gọn rồi hành động, đừng tranh luận lâu.
Đừng biến quan tâm thành giám sát
Đọc tín hiệu không có nghĩa là theo dõi ông bà từng phút, hỏi han dồn dập, hay lấy hết quyền tự làm. Quan tâm đúng là để ý đủ để biết lúc nào cần giúp, và giúp đúng việc ông bà cần. Phần lớn thời gian, ông bà cần được đối xử như người lớn có đầu óc, có ý kiến, có quyền chọn.
Đôi khi "không sao" là thật. Người già có quyền mệt một ngày mà không muốn ai hỏi han. Phân biệt được lúc nào là thật, lúc nào là giấu, là kỹ năng chỉ có được khi mình gần gũi và để ý ông bà đủ lâu.
Góc nhìn hôm nay: tạo nếp để ông bà quen nói
Một số gia đình làm thế này: mỗi tối ngồi uống trà mười phút, ai cũng kể một việc trong ngày, kể cả chuyện mệt, chuyện đau. Khi con cháu cũng kể chuyện mình mệt, ông bà thấy than một chút là bình thường. Một số nhà khác dùng sổ chung ghi huyết áp, giấc ngủ, bữa ăn — ông bà tự ghi, con cháu xem, thay vì hỏi.
Không có cách nào đúng cho mọi nhà. Điều chung là: ông bà sẽ nói thật khi tin rằng nói ra không làm con khổ, không làm mình mất tự do, và sẽ được lắng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bố mẹ già hay giấu bệnh?
Thường vì sợ làm phiền con cháu, sợ tốn tiền, sợ bị đưa đi viện hoặc bị cấm làm việc mình thích, và vì thói quen chịu đựng của thế hệ trước. Một số người còn không nhận ra triệu chứng của mình là bệnh.
Làm sao để ông bà chịu nói thật về sức khoẻ?
Hỏi cụ thể thay vì hỏi chung, hỏi lúc thư thả, không phản ứng mạnh khi nghe chuyện xấu, và để ông bà cùng quyết định việc đi khám. Nói rõ rằng biết tình hình giúp con yên tâm hơn chứ không phải thêm gánh nặng.
Dấu hiệu nào cho thấy người già đang không ổn dù nói "không sao"?
Ăn ít hẳn, ngủ thất thường, bỏ những việc từng thích, đi lại chậm và hay vịn, bầm tím không rõ lý do, thuốc còn thừa hoặc hết bất thường, nói chuyện lặp lại hay lú lẫn. Thấy vài dấu hiệu cùng lúc thì nên đưa đi khám.
Có nên ép ông bà đi khám khi ông bà không muốn?
Với dấu hiệu cấp cứu như đột quỵ, đau ngực, ngã đập đầu thì cần hành động ngay. Với việc không gấp, nên thuyết phục bằng lý do, cho ông bà chọn ngày giờ, nhờ người ông bà tin nói giúp, thay vì ép buộc.
Làm sao quan tâm mà không làm ông bà thấy bị theo dõi?
Quan sát kín đáo hơn là hỏi dồn, giúp những việc ông bà thật sự cần và để ông bà tự làm phần còn lại. Tôn trọng ý kiến, cho ông bà quyền chọn trong việc của mình, và tin lời ông bà khi không có dấu hiệu đáng lo.
