Tiêm chủng cho người cao tuổi: cúm, phế cầu, zona và hơn thế

Người cao tuổi cũng cần tiêm phòng, vì hệ miễn dịch suy yếu theo tuổi khiến các bệnh như cúm, viêm phổi do phế cầu, zona thần kinh (giời leo) dễ trở nặng hơn ở người già. Các vắc xin thường được khuyến cáo cho người lớn tuổi gồm: cúm hằng năm, phế cầu, zona, uốn ván nhắc lại, và ở một số nước có thêm vắc xin virus hợp bào hô hấp (RSV). Lịch cụ thể cho từng người cần bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng tư vấn dựa trên tuổi, bệnh nền và các mũi đã tiêm.

Vì sao người già cần tiêm phòng

Theo tuổi, hệ miễn dịch phản ứng chậm và yếu hơn — các nhà khoa học gọi là "lão hoá miễn dịch". Hệ quả:

• Dễ nhiễm bệnh hơn và bệnh nặng hơn.
• Nhiễm trùng có thể làm bệnh nền nặng thêm: cúm có thể kích hoạt đợt cấp COPD, suy tim, thậm chí nhồi máu cơ tim, đột quỵ.
• Thời gian hồi phục lâu, dễ suy kiệt, mất khả năng tự sinh hoạt sau một đợt ốm nặng.

Vắc xin ở người già có thể tạo đáp ứng miễn dịch kém hơn người trẻ, nhưng vẫn giúp giảm nguy cơ bệnh nặng, nhập viện và tử vong — đó là lý do các tổ chức y tế vẫn khuyến cáo.

Các vắc xin thường được khuyến cáo cho người cao tuổi

Ngoài ra, tuỳ hoàn cảnh, bác sĩ có thể tư vấn thêm vắc xin viêm gan B, vắc xin dại sau khi bị chó mèo cắn, hoặc các vắc xin cần cho chuyến đi xa.

Cúm: không chỉ là cảm lạnh

Nhiều người coi cúm là "cảm sơ sơ". Ở người già, cúm có thể dẫn tới viêm phổi, suy hô hấp, làm nặng bệnh tim phổi. WHO khuyến cáo người cao tuổi là một trong những nhóm ưu tiên tiêm vắc xin cúm. Ở miền Bắc Việt Nam, cúm hay tăng vào mùa đông xuân; ở miền Nam, cúm có thể lưu hành quanh năm với các đợt tăng vào mùa mưa. Hỏi cơ sở tiêm chủng về thời điểm tiêm phù hợp nơi mình sống.

Lưu ý: vắc xin cúm bất hoạt không gây bệnh cúm. Sau tiêm có thể đau chỗ tiêm, sốt nhẹ, mệt một hai ngày — đó là phản ứng thường gặp, không phải "bị cúm do tiêm".

Zona thần kinh: vì sao người già nên quan tâm

Zona (dân gian gọi là "giời leo") do virus thuỷ đậu tái hoạt động. Ai từng bị thuỷ đậu — hầu hết người lớn — đều mang virus nằm im trong hạch thần kinh. Khi miễn dịch suy giảm theo tuổi, virus có thể thức dậy, gây mụn nước thành dải một bên cơ thể kèm đau rát. Ở người già, biến chứng đáng sợ nhất là đau dây thần kinh sau zona — đau kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm sau khi mụn nước đã lành.

Khi nghi zona: đi khám sớm, vì thuốc kháng virus hiệu quả nhất khi dùng sớm. Zona ở vùng mắt cần khám ngay. Không đắp lá, đắp thuốc lạ, không vẽ mực theo kiểu dân gian lên vùng tổn thương.

Những ai cần thận trọng

• Người đang sốt cao, đang ốm cấp tính — thường hoãn tiêm tới khi khỏi.
• Người từng dị ứng nặng với vắc xin hoặc thành phần vắc xin.
• Người suy giảm miễn dịch nặng, đang hoá trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch — một số vắc xin sống không được tiêm, cần bác sĩ chuyên khoa tư vấn.
• Người đang dùng thuốc chống đông — vẫn tiêm được phần lớn vắc xin, nhưng cần báo nhân viên y tế để ấn giữ chỗ tiêm lâu hơn.

Nhân viên y tế sẽ khám sàng lọc trước khi tiêm. Hãy mang theo danh sách thuốc và các mũi đã tiêm trước đây.

Gia đình nên làm gì

1. Lập sổ tiêm chủng của ông bà: ghi loại vắc xin, ngày tiêm, nơi tiêm. Nhiều người già không nhớ đã tiêm gì.
2. Hỏi bác sĩ khi tái khám bệnh mạn tính: "Bố tôi nên tiêm thêm vắc xin gì?".
3. Đặt lịch nhắc tiêm cúm hằng năm.
4. Đi cùng ông bà khi tiêm, ở lại theo dõi 30 phút sau tiêm theo hướng dẫn của cơ sở tiêm.
5. Theo dõi tại nhà 1–2 ngày: đau sưng chỗ tiêm, sốt nhẹ là thường gặp; khó thở, phát ban toàn thân, sưng môi mặt, lơ mơ — đi viện ngay.
6. Cả nhà cùng tiêm: con cháu tiêm cúm cũng giúp bảo vệ ông bà, và ông bà tiêm ho gà giúp bảo vệ cháu sơ sinh.

Góc nhìn hôm nay: tiêm chủng không chỉ dành cho trẻ em

Ở Việt Nam, chương trình Tiêm chủng mở rộng tập trung chủ yếu cho trẻ em và phụ nữ có thai; phần lớn vắc xin cho người cao tuổi hiện là tiêm dịch vụ, có chi phí. Gia đình có thể hỏi trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh (CDC tỉnh), các hệ thống tiêm chủng và khoa khám bệnh của bệnh viện về loại vắc xin đang có, lịch tiêm và chống chỉ định. Một mũi tiêm đúng lúc có thể giúp ông bà tránh một mùa đông nằm viện.