Khi thuê người chăm người già tại nhà, gia đình nên làm rõ bốn việc trước khi nhận người: nhu cầu thật của ông bà (chỉ cần bầu bạn, giúp sinh hoạt, hay chăm người nằm liệt, có ống thông), kinh nghiệm và kỹ năng của người chăm, thoả thuận rõ ràng bằng văn bản về công việc, giờ giấc, ngày nghỉ, tiền công, và cách theo dõi, phối hợp hằng ngày. Người chăm tốt là người được hướng dẫn kỹ, được tôn trọng và có người nhà đồng hành — không phải người được giao hết mọi việc rồi để mặc.
Xác định nhu cầu trước
| Mức độ | Ông bà cần | Người chăm phù hợp |
|---|---|---|
| Hỗ trợ nhẹ | Bầu bạn, nấu ăn, dọn dẹp, đưa đi dạo, nhắc uống thuốc | Người giúp việc có kinh nghiệm với người già, tính tình kiên nhẫn |
| Hỗ trợ sinh hoạt | Giúp tắm rửa, mặc đồ, đi vệ sinh, dìu đi lại, phòng ngã | Người chăm có kinh nghiệm chăm người già, biết nâng đỡ đúng cách |
| Chăm sóc nặng | Nằm liệt, lật trở, chăm loét, ăn qua ống thông, ống thông tiểu | Người có đào tạo chăm sóc, hoặc điều dưỡng; kết hợp nhân viên y tế đến định kỳ |
| Sa sút trí tuệ | Giám sát, giao tiếp kiên nhẫn, phòng đi lạc, xử lý hành vi | Người có kinh nghiệm hoặc được hướng dẫn về sa sút trí tuệ |
| Thủ thuật y tế | Tiêm, truyền, thay băng vết thương phức tạp, chăm ống mở khí quản | Điều dưỡng có chứng chỉ hành nghề — không giao cho người giúp việc thông thường |
Hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc điều dưỡng về mức chăm sóc ông bà cần. Và hỏi chính ông bà: muốn người như thế nào, nam hay nữ, những việc gì ông bà muốn tự làm.
Tìm người ở đâu
- Người quen giới thiệu: thường đáng tin hơn, có thể hỏi trực tiếp gia đình từng thuê.
- Trung tâm, công ty dịch vụ chăm sóc: có hợp đồng, có thể thay người khi cần; hỏi rõ người chăm có được đào tạo không, đào tạo những gì, công ty chịu trách nhiệm đến đâu.
- Dịch vụ điều dưỡng tại nhà của bệnh viện, phòng khám: cho các việc y tế chuyên môn.
- Người nuôi bệnh quen ở bệnh viện: nhiều người đã có kinh nghiệm chăm người bệnh nặng.
Phỏng vấn: hỏi gì
- Đã chăm người già bao lâu, người như thế nào (nằm liệt, sa sút trí tuệ, sau đột quỵ)?
- Có được đào tạo chăm sóc không? Học ở đâu?
- Biết làm những việc gì: lật trở, tắm tại giường, cho ăn người khó nuốt, đo huyết áp, đường huyết, thay tã?
- Xử lý thế nào khi ông bà ngã? Khi ông bà khó thở, méo miệng?
- Có thể ở lại đêm không? Ngày nghỉ như thế nào?
- Sức khoẻ của người chăm (có bê đỡ được không, có bệnh lây nhiễm không)?
- Có thể cho xin liên hệ của gia đình từng thuê để hỏi thêm?
Nên cho người chăm làm thử vài ngày có người nhà ở cạnh, quan sát cách họ nói chuyện với ông bà, cách họ làm việc.
Thoả thuận rõ ràng
Nhiều mâu thuẫn xảy ra vì giao việc không rõ. Nên viết ra giấy (hợp đồng lao động theo quy định, hoặc ít nhất một bản thoả thuận hai bên ký):
- Công việc cụ thể: chăm ông bà những gì; có làm việc nhà, nấu cho cả nhà không; trông trẻ không.
- Giờ làm, giờ nghỉ, ngày nghỉ trong tuần, nghỉ lễ Tết.
- Tiền công, cách trả, thưởng lễ Tết, chi phí ăn ở.
- Thời gian thử việc, báo trước khi nghỉ.
- Quy định về điện thoại, khách, việc ra ngoài.
- Bảo hiểm, các nghĩa vụ theo quy định pháp luật về lao động giúp việc gia đình — hỏi cơ quan lao động địa phương nếu chưa rõ.
Hướng dẫn người chăm trong những ngày đầu
- Sổ tay chăm sóc của ông bà: bệnh, thuốc, giờ uống, thói quen ăn ngủ, món thích và không ăn được, dị ứng, cách giao tiếp, điều làm ông bà vui hay khó chịu.
- Lịch hằng ngày: giờ ăn, giờ uống thuốc, giờ lật trở, giờ tập.
- Số điện thoại: người nhà, bác sĩ, 115; địa chỉ bệnh viện gần nhất.
- Dấu hiệu cần gọi ngay: ngã, khó thở, đau ngực, méo miệng, lú lẫn đột ngột, sốt cao, không ăn uống.
- Thuốc: tốt nhất người nhà soạn hộp chia ngày, người chăm chỉ đưa theo ngăn.
- Cách làm các kỹ thuật: nhờ điều dưỡng hướng dẫn cả người chăm lẫn người nhà.
Theo dõi và phối hợp
- Người chăm ghi sổ mỗi ngày: ăn, uống, ngủ, đi vệ sinh, thuốc, điều bất thường.
- Người nhà ghé thăm, gọi điện thường xuyên, nói chuyện với cả ông bà và người chăm.
- Quan sát dấu hiệu: ông bà có vui, sạch sẽ, ăn được không; có vết bầm lạ, sợ sệt, sụt cân không.
- Camera (nếu dùng) phải được thông báo cho người chăm và có sự đồng ý của ông bà; không lắp ở nhà tắm, phòng thay đồ.
- Họp ngắn định kỳ với người chăm: điều gì khó, cần hỗ trợ gì.
Đối xử tốt để giữ người tốt
Chăm người già rất vất vả, nhất là người nằm liệt, người sa sút trí tuệ. Người chăm được tôn trọng, có giờ nghỉ, có chỗ ngủ đàng hoàng, được ăn uống đầy đủ, được cảm ơn — thường gắn bó lâu và chăm chu đáo hơn. Thay người liên tục làm ông bà bối rối, đặc biệt với người sa sút trí tuệ.
Dấu hiệu cần thay đổi
- Ông bà sợ hãi, né tránh người chăm.
- Vết bầm, loét, sụt cân không giải thích được.
- Ông bà bị bỏ đói, bẩn thỉu, bỏ thuốc.
- Người chăm quát mắng, doạ nạt, dùng điện thoại suốt.
- Mất tiền, đồ đạc.
Ngược đãi người cao tuổi bị pháp luật nghiêm cấm. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng, chấm dứt thuê, ghi lại bằng chứng và báo cơ quan chức năng nếu cần.
Góc nhìn hôm nay: người chăm thêm một bàn tay, không thay cả gia đình
Thuê người chăm giúp gia đình đỡ gánh nặng thể chất, nhưng không thay được tình thân. Ông bà vẫn cần con cháu gọi điện, ghé thăm, ngồi ăn cùng, nắm tay. Người chăm tốt nhất là người được gia đình coi như một phần của đội chăm sóc — cùng nhau lo cho ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người chăm người già tại nhà cần chú ý gì?
Xác định rõ nhu cầu chăm sóc của ông bà, tìm người có kinh nghiệm phù hợp, phỏng vấn kỹ, cho làm thử, thoả thuận bằng văn bản về công việc, giờ giấc, ngày nghỉ, tiền công, hướng dẫn kỹ và theo dõi thường xuyên.
Nên hỏi gì khi phỏng vấn người chăm sóc người già?
Hỏi kinh nghiệm chăm loại người bệnh nào, có được đào tạo không, biết làm những việc gì như lật trở, tắm tại giường, cho ăn người khó nuốt, xử lý thế nào khi ông bà ngã hoặc có dấu hiệu cấp cứu, và xin liên hệ gia đình từng thuê.
Người giúp việc có được tiêm, truyền cho người già không?
Không nên. Các thủ thuật y tế như tiêm, truyền, thay băng vết thương phức tạp cần điều dưỡng có chứng chỉ hành nghề thực hiện để đảm bảo an toàn.
Làm sao theo dõi người chăm khi gia đình đi làm?
Yêu cầu người chăm ghi sổ hằng ngày, gọi điện và ghé thăm thường xuyên, quan sát tình trạng ông bà, họp ngắn định kỳ. Nếu dùng camera phải thông báo cho người chăm, có sự đồng ý của ông bà và không lắp ở nơi riêng tư.
Dấu hiệu nào cho thấy người chăm không tốt?
Ông bà sợ hãi né tránh người chăm, có vết bầm hoặc loét không giải thích được, sụt cân, bẩn thỉu, bỏ thuốc, bị quát mắng doạ nạt, hoặc mất tiền đồ đạc. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng cần chấm dứt và báo cơ quan chức năng nếu cần.
