Chăm người nằm liệt giường tại nhà gồm bốn việc nền tảng: lật trở định kỳ để phòng loét, vệ sinh da và vùng kín sạch khô, ăn uống ở tư thế ngồi cao để phòng sặc, và vận động thụ động các khớp để phòng co rút. Kèm theo là theo dõi đi tiểu, đại tiện, chăm răng miệng, phòng viêm phổi, và giữ tinh thần cho người bệnh. Đây là việc nặng, kéo dài — người chăm cần được hướng dẫn kỹ thuật, có dụng cụ phù hợp và được chia ca.
Những nguy cơ chính ở người nằm lâu
| Nguy cơ | Vì sao |
|---|---|
| Loét tì đè | Da bị đè ép lâu ở vùng xương nhô (xương cùng, gót, hông) thiếu máu nuôi |
| Viêm phổi | Nằm lâu, ho khạc kém, sặc thức ăn hoặc nước bọt |
| Co rút khớp, teo cơ | Khớp không được cử động, cơ không làm việc |
| Huyết khối tĩnh mạch | Máu lưu thông chậm ở chân |
| Nhiễm trùng tiểu | Ống thông tiểu, vệ sinh kém, uống ít |
| Táo bón, phân ứ | Ít vận động, ít nước, ít chất xơ |
| Suy dinh dưỡng, mất nước | Ăn uống phụ thuộc người khác |
| Trầm cảm, mê sảng | Cô lập, mất nhịp ngày đêm |
Dụng cụ nên có
- Giường: giường y tế nâng hạ được đầu giường và chiều cao là lý tưởng — vừa giúp người bệnh ngồi ăn, vừa đỡ đau lưng người chăm. Có thể thuê hoặc mua.
- Nệm chống loét: nệm hơi, nệm nước, nệm mút đặc biệt — theo tư vấn nhân viên y tế.
- Gối kê nhiều cỡ để kê lưng, giữa hai gối, dưới bắp chân (nâng gót khỏi mặt nệm).
- Tấm lót, tã người lớn, ga chống thấm.
- Bô dẹt, bình tiểu.
- Khăn, chậu, xà phòng dịu nhẹ, kem bảo vệ da.
- Tấm trượt hoặc ga kéo để xoay trở, kéo người lên giường mà không chà xát da.
- Xe lăn nếu người bệnh ngồi được.
Lật trở và tư thế
Hướng dẫn phổ biến là thay đổi tư thế cho người nằm giường khoảng mỗi 2 giờ, hoặc theo chỉ dẫn của nhân viên y tế tuỳ tình trạng da và loại nệm. Xen kẽ: nằm ngửa, nghiêng trái, nghiêng phải (nghiêng khoảng 30 độ, có gối đỡ lưng, không nằm nghiêng thẳng đè lên xương hông).
- Kê gối giữa hai gối, hai mắt cá khi nằm nghiêng.
- Kê gối dưới bắp chân để gót chân "lơ lửng", không chạm nệm.
- Khi nâng đầu giường, hạn chế góc quá cao lâu (trừ lúc ăn và sau ăn) để tránh trượt người xuống gây cọ xát vùng xương cùng.
- Khi xoay, kéo người lên giường: dùng ga kéo, hai người cùng làm, nhấc chứ không lôi kéo trên nệm.
- Ghi lại giờ lật trở trên một tờ giấy dán đầu giường.
Vệ sinh và chăm sóc da
- Kiểm tra da mỗi ngày, nhất là xương cùng, mông, gót chân, hông, khuỷu tay, sau đầu, vành tai.
- Giữ da sạch, khô: thay tã, tấm lót ngay khi ướt, bẩn; lau rửa bằng nước ấm, xà phòng dịu, thấm khô nhẹ nhàng.
- Kem bảo vệ da vùng hay ẩm ướt theo tư vấn.
- Không chà xát mạnh, không xoa bóp lên vùng da đã đỏ.
- Ga giường phẳng, không nhăn, không vụn thức ăn.
- Tắm, gội tại giường định kỳ (bài riêng trong danh mục này).
Ăn uống an toàn
- Nâng đầu giường hoặc cho ngồi dậy thẳng khi ăn, và giữ khoảng 30 phút sau ăn.
- Thức ăn mềm, phù hợp khả năng nhai nuốt; miếng nhỏ, ăn chậm.
- Mời nước đều trong ngày.
- Đủ đạm để da khoẻ, chống loét.
- Người ăn qua ống thông dạ dày: làm đúng hướng dẫn của nhân viên y tế về tư thế, tốc độ, vệ sinh ống.
- Ho sặc nhiều khi ăn, sốt, thở nhanh — báo nhân viên y tế.
Vận động thụ động và hô hấp
Mỗi ngày vài lần, nhẹ nhàng cử động từng khớp của người bệnh: co duỗi ngón tay, cổ tay, khuỷu, vai, háng, gối, cổ chân, trong giới hạn không đau. Việc này giúp phòng co rút, cứng khớp, cải thiện tuần hoàn. Nếu người bệnh tự cử động được phần nào, khuyến khích tự làm. Nên nhờ kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn bài tập cụ thể.
Khuyến khích người bệnh thở sâu, ho khạc nếu làm được; vỗ rung lưng theo hướng dẫn; thay đổi tư thế thường xuyên — giúp phòng viêm phổi.
Đi tiểu, đại tiện
- Ghi lại số lần, tính chất (màu, mùi nước tiểu; phân cứng, lỏng).
- Người dùng ống thông tiểu: giữ túi nước tiểu thấp hơn bàng quang, vệ sinh quanh ống, uống đủ nước; nước tiểu đục, có máu, sốt — báo nhân viên y tế.
- Phòng táo bón: nước, chất xơ, lịch đi vệ sinh; nhiều ngày không đi ngoài cần hỏi nhân viên y tế.
Chăm sóc tinh thần
Người nằm liệt dễ buồn chán, thấy mình là gánh nặng, mất nhịp ngày đêm. Mở rèm ban ngày, trò chuyện, đọc báo, mở nhạc, cho xem ảnh, để giường ở nơi người bệnh nhìn thấy sinh hoạt gia đình (không bị "giấu" trong phòng tối). Hỏi ý kiến người bệnh về việc chăm sóc của chính họ nếu họ còn giao tiếp được.
Chăm sóc người chăm
Lật trở, nâng đỡ người nằm nhiều năm có thể gây đau lưng, kiệt sức cho người chăm. Học kỹ thuật nâng đỡ đúng (bài riêng trong danh mục Người chăm sóc), dùng giường nâng hạ, chia ca, có ngày nghỉ. Nhân viên y tế xã phường hoặc dịch vụ điều dưỡng tại nhà có thể hướng dẫn, hỗ trợ một số kỹ thuật.
Góc nhìn hôm nay: học từ điều dưỡng trước khi về nhà
Nếu ông bà nằm liệt sau đột quỵ, sau gãy xương, hãy tranh thủ những ngày ở viện để học từ điều dưỡng: cách lật trở, vệ sinh, cho ăn, chăm ống thông. Làm thử dưới sự quan sát của họ. Những kỹ năng này giúp ông bà về nhà an toàn và giúp người chăm bớt hoang mang.
Câu hỏi thường gặp
Chăm người nằm liệt giường cần làm những gì?
Lật trở định kỳ phòng loét, giữ da và vùng kín sạch khô, cho ăn ở tư thế ngồi cao phòng sặc, vận động thụ động các khớp, theo dõi đi tiểu đại tiện, chăm răng miệng, phòng viêm phổi và giữ tinh thần cho người bệnh.
Bao lâu nên lật trở người nằm liệt một lần?
Hướng dẫn phổ biến là khoảng mỗi 2 giờ, hoặc theo chỉ dẫn của nhân viên y tế tuỳ tình trạng da và loại nệm. Xen kẽ nằm ngửa, nghiêng trái, nghiêng phải khoảng 30 độ có gối đỡ.
Người nằm liệt có cần nệm chống loét không?
Nệm chống loét như nệm hơi, nệm mút đặc biệt giúp giảm áp lực lên da, nhưng không thay được việc lật trở. Nên hỏi nhân viên y tế loại nệm phù hợp.
Làm sao phòng viêm phổi cho người nằm lâu?
Cho ăn ở tư thế ngồi thẳng và giữ 30 phút sau ăn, thay đổi tư thế thường xuyên, khuyến khích thở sâu và ho khạc, vỗ rung lưng theo hướng dẫn, giữ răng miệng sạch và báo nhân viên y tế khi ho sặc, sốt, thở nhanh.
Vận động thụ động cho người nằm liệt là gì?
Là người chăm nhẹ nhàng cử động từng khớp của người bệnh như ngón tay, cổ tay, khuỷu, vai, háng, gối, cổ chân trong giới hạn không đau, vài lần mỗi ngày, giúp phòng co rút và cứng khớp.
