Khi ông bà sốt, cảm cúm, có thể chăm tại nhà nếu bệnh nhẹ: cho nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn mềm dễ tiêu, hạ sốt theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, theo dõi nhiệt độ và tình trạng tỉnh táo. Nhưng ở người già, nhiễm trùng hay diễn biến nhanh và "không điển hình" — có khi không sốt cao mà chỉ lơ mơ, bỏ ăn. Cần đi viện ngay khi ông bà khó thở, thở nhanh, đau ngực, lú lẫn hay lơ mơ, không uống được nước, tiểu rất ít, sốt cao kéo dài hoặc có bệnh tim phổi, tiểu đường nặng lên.
Vì sao cảm cúm ở người già cần để ý hơn
- Miễn dịch suy giảm: dễ chuyển thành viêm phổi, nhiễm trùng huyết.
- Bệnh nền nặng lên: cúm có thể làm đợt cấp COPD, suy tim, rối loạn đường huyết ở người tiểu đường.
- Dễ mất nước: sốt, ăn uống kém, người già vốn ít khát.
- Triệu chứng không điển hình: người già có thể không sốt cao dù nhiễm trùng nặng; dấu hiệu duy nhất có khi là mệt lả, bỏ ăn, lú lẫn, ngã.
- Dễ mê sảng: sốt, nhiễm trùng, mất nước khiến người già lú lẫn đột ngột.
Lưu ý: thân nhiệt nền của người già có thể thấp hơn người trẻ, nên một mức "hơi sốt" ở người già có thể có ý nghĩa hơn. Hãy so với nhiệt độ bình thường của chính ông bà.
Đo nhiệt độ đúng cách
- Dùng nhiệt kế điện tử (đo nách, miệng) hoặc nhiệt kế hồng ngoại đo trán, tai theo hướng dẫn của từng loại.
- Đo nách: lau khô nách, kẹp chặt, đợi đủ thời gian máy báo.
- Đo vào những giờ cố định và khi thấy ông bà mệt hơn, ghi lại.
- Không chỉ dựa vào sờ trán — người già có thể sốt mà trán không nóng, hoặc ngược lại.
Chăm sóc tại nhà khi bệnh nhẹ
Nghỉ ngơi
Cho ông bà nghỉ trong phòng thoáng, không quá nóng, không gió lùa. Không ủ quá kín khi đang sốt cao; khi rét run thì đắp chăn mỏng, khi hết rét thì bỏ bớt.
Uống đủ nước
Nước lọc, nước ấm, nước cháo, nước canh, nước trái cây loãng. Chia nhiều lần, mỗi lần một ít. Với sốt kèm tiêu chảy, nôn: dùng dung dịch bù nước điện giải (oresol) pha đúng hướng dẫn trên gói. Người suy tim, suy thận cần hỏi bác sĩ về lượng nước.
Ăn mềm, dễ tiêu
Cháo, súp, phở, bún nước, sữa, sữa chua, trái cây chín mềm. Chia nhiều bữa nhỏ. Không ép ăn nhiều nhưng cũng không để nhịn đói kéo dài, nhất là người tiểu đường.
Hạ sốt
Dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, đúng liều cho người già, không vượt số lần tối đa trong ngày. Lưu ý:
- Nhiều thuốc cảm cúm bán sẵn là thuốc phối hợp, đã có sẵn thuốc hạ sốt — uống thêm thuốc hạ sốt riêng có thể quá liều.
- Một số thuốc cảm có thành phần chống dị ứng gây buồn ngủ, lú lẫn, bí tiểu ở người già, hoặc thành phần co mạch làm tăng huyết áp.
- Người có bệnh gan, thận, dạ dày, đang dùng thuốc chống đông cần hỏi bác sĩ loại hạ sốt phù hợp.
- Lau người bằng nước ấm (không dùng nước lạnh, không dùng cồn) có thể giúp dễ chịu hơn.
Vệ sinh, phòng lây
- Rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi chăm sóc.
- Trẻ nhỏ, người khác trong nhà cũng đang yếu nên hạn chế tiếp xúc gần.
- Súc họng nước muối, vệ sinh mũi.
Thuốc thường ngày
Tiếp tục thuốc huyết áp, tim mạch... trừ khi bác sĩ dặn khác. Người tiểu đường: đo đường huyết thường xuyên hơn khi ốm, hỏi bác sĩ về điều chỉnh thuốc khi ăn ít. Đây là "kế hoạch ngày ốm" nên hỏi bác sĩ từ trước.
Không tự dùng kháng sinh
Cảm cúm do virus, kháng sinh không có tác dụng. Tự dùng kháng sinh còn gây tác dụng phụ (tiêu chảy, dị ứng), tương tác thuốc, và góp phần gây kháng thuốc. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ chẩn đoán nhiễm khuẩn. Với cúm, ở người cao tuổi có nguy cơ cao, bác sĩ có thể kê thuốc kháng virus nếu được khám sớm — đây là một lý do nên đi khám sớm khi nghi cúm.
Dấu hiệu phải đi viện
| Nhóm | Dấu hiệu |
|---|---|
| Hô hấp | Khó thở, thở nhanh, thở rít, môi tím; đau ngực khi thở; ho ra máu |
| Thần kinh | Lú lẫn, lơ mơ, ngủ li bì khó đánh thức, nói lảm nhảm, co giật |
| Tuần hoàn | Choáng, ngất, tim đập rất nhanh, tay chân lạnh tái |
| Mất nước | Không uống được, nôn liên tục, tiểu rất ít hoặc không tiểu nhiều giờ |
| Sốt | Sốt cao không hạ, sốt kéo dài hơn 2–3 ngày, sốt kèm rét run nhiều |
| Bệnh nền | Đường huyết rất cao hoặc thấp; khó thở tăng ở người COPD, suy tim; phù tăng |
| Khác | Cứng cổ, phát ban, đau đầu dữ dội; đỡ rồi lại sốt cao trở lại (gợi ý bội nhiễm) |
Nếu ông bà vốn tỉnh táo mà đột nhiên lú lẫn, đó là dấu hiệu quan trọng ngay cả khi không sốt cao.
Theo dõi tại nhà
Ghi lại trong ngày:
- Nhiệt độ, giờ đo, thuốc hạ sốt đã dùng (tên, giờ).
- Lượng nước uống, số lần đi tiểu.
- Ăn được bao nhiêu.
- Tỉnh táo hay lơ mơ.
- Nhịp thở (đếm số lần thở trong một phút khi ông bà nằm yên), có khó thở không.
- Huyết áp, đường huyết nếu có máy.
Nếu có máy đo nồng độ oxy kẹp ngón tay, có thể đo thêm; chỉ số giảm so với thường ngày của ông bà, nhất là kèm khó thở, cần đi khám. Lưu ý máy có thể đo sai khi tay lạnh, sơn móng.
Sau khi khỏi
Người già hồi phục chậm hơn: có thể mệt, yếu, ăn kém nhiều ngày sau khi hết sốt. Cho ông bà vận động lại từ từ, ăn đủ đạm, uống đủ nước. Để ý nguy cơ ngã trong giai đoạn này. Nếu chưa tiêm vắc xin cúm, phế cầu, hỏi bác sĩ khi khỏi bệnh.
Góc nhìn hôm nay: đừng chủ quan với "cảm xoàng"
Ở người trẻ, cảm cúm thường tự khỏi. Ở ông bà 80 tuổi có bệnh tim, phổi, cùng một con virus có thể dẫn tới nằm viện. Ngưỡng đi khám với người già nên thấp hơn: khi băn khoăn, hãy gọi bác sĩ hoặc đưa đi khám. Chuẩn bị sẵn ở nhà nhiệt kế, oresol, thuốc hạ sốt theo tư vấn, số điện thoại bác sĩ, và hỏi trước kế hoạch ngày ốm cho người có bệnh mạn tính.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị sốt bao nhiêu độ thì nguy hiểm?
Không chỉ dựa vào con số. Ở người già, nhiễm trùng nặng có khi không sốt cao. Đáng lo là sốt cao không hạ, sốt kéo dài quá 2–3 ngày, hoặc kèm khó thở, lú lẫn, lơ mơ, không uống được, tiểu rất ít.
Người già bị cảm có nên uống kháng sinh không?
Không nên tự uống. Cảm cúm do virus, kháng sinh không có tác dụng và có thể gây tác dụng phụ, kháng thuốc. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ chẩn đoán nhiễm khuẩn.
Uống thuốc cảm cùng thuốc hạ sốt có sao không?
Có thể nguy hiểm vì nhiều thuốc cảm phối hợp đã có sẵn thuốc hạ sốt, uống thêm dễ quá liều. Một số thuốc cảm còn gây buồn ngủ, lú lẫn, tăng huyết áp ở người già. Hãy hỏi dược sĩ trước.
Dấu hiệu nào ở người già cảm cúm cần đi viện ngay?
Khó thở, thở nhanh, đau ngực, môi tím, lú lẫn hoặc lơ mơ, choáng ngất, không uống được, tiểu rất ít, sốt cao không hạ, hoặc bệnh nền như tiểu đường, COPD, suy tim nặng lên.
Vì sao người già bị nhiễm trùng lại lú lẫn?
Sốt, nhiễm trùng và mất nước có thể gây mê sảng ở người già, biểu hiện bằng lú lẫn, nói lảm nhảm, lơ mơ đột ngột. Đây là dấu hiệu cần đi khám ngay, kể cả khi không sốt cao.
