Té ngã nguy hiểm ở người già vì xương giòn dễ gãy (nhất là cổ xương đùi, cổ tay, cột sống), dễ chấn thương đầu, và vì sau một cú ngã nhiều người sợ đi lại, ít vận động, yếu dần. Người dễ ngã nhất là người từng ngã, đi lại chậm, yếu cơ, mắt kém, dùng nhiều thuốc (nhất là thuốc ngủ, an thần, hạ áp), tiểu đêm nhiều, có sa sút trí tuệ hoặc sống trong nhà có nhiều vật cản, sàn trơn. Phần lớn các cú ngã có thể phòng được.
Té ngã phổ biến hơn mình nghĩ
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), khoảng một phần tư người từ 65 tuổi trở lên ngã mỗi năm ở Mỹ. WHO xếp té ngã là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do chấn thương không chủ ý trên thế giới, và người trên 60 tuổi chịu ảnh hưởng nặng nhất. Ở Việt Nam, các bệnh viện chấn thương chỉnh hình thường xuyên tiếp nhận người cao tuổi gãy xương do ngã trong nhà — phần lớn ở nhà tắm, cầu thang, khi đứng dậy ban đêm.
Đáng chú ý: nhiều người già ngã mà không kể với con cháu, vì xấu hổ, vì sợ bị cấm đi lại, hoặc vì nghĩ "không sao". Hỏi thẳng "Năm nay bố có ngã lần nào không?" là câu hỏi các bác sĩ lão khoa khuyên gia đình nên hỏi.
Vì sao một cú ngã ở tuổi già lại nặng nề
- Gãy xương: loãng xương khiến ngã nhẹ từ tư thế đứng cũng có thể gãy cổ xương đùi, gãy cổ tay, xẹp đốt sống.
- Chấn thương đầu: tụ máu trong sọ có thể xuất hiện muộn, nhất là ở người dùng thuốc chống đông.
- Nằm lâu sau ngã: người ngã không tự dậy được, nằm trên nền nhà nhiều giờ có thể bị hạ thân nhiệt, mất nước, loét, tiêu cơ.
- Hội chứng sợ ngã: sau một lần ngã, nhiều người sợ đi lại, ít vận động, cơ yếu dần — lại càng dễ ngã.
- Mất tự lập: sau gãy cổ xương đùi, nhiều người không lấy lại được khả năng đi lại như trước.
Ai dễ ngã: các yếu tố nguy cơ
| Nhóm | Yếu tố |
|---|---|
| Tiền sử | Đã từng ngã, nhất là ngã nhiều lần trong năm |
| Cơ thể | Yếu cơ chân, kém thăng bằng, đi chậm, dáng đi bất thường; đau khớp; bàn chân đau, biến dạng |
| Giác quan | Mắt kém, đục thuỷ tinh thể, kính hai tròng hoặc kính sai độ; nghe kém; tê bì bàn chân (tiểu đường) |
| Thuốc | Dùng nhiều thuốc; thuốc ngủ, an thần, chống trầm cảm, thuốc hạ áp, lợi tiểu, thuốc tiểu đường dễ gây hạ đường huyết |
| Bệnh | Hạ huyết áp tư thế, Parkinson, sau đột quỵ, sa sút trí tuệ, tiểu đêm nhiều, tiểu gấp, thiếu máu |
| Môi trường | Sàn trơn, nhà tắm không tay vịn, thảm lệch, dây điện vướng, thiếu đèn, cầu thang dốc không tay vịn, bậc cửa cao |
| Hành vi | Leo trèo, đứng ghế, bê đồ nặng, vội vàng, đi dép trơn, uống rượu |
Ngã thường không do một nguyên nhân duy nhất mà do nhiều yếu tố cộng lại: một bà cụ mắt kém, uống thuốc lợi tiểu, dậy đi tiểu lúc 3 giờ sáng trong hành lang tối, đi dép nhựa trên sàn gạch ướt.
Những nơi và lúc hay ngã nhất
- Nhà tắm, nhà vệ sinh: sàn ướt, trơn, phải cúi, xoay người, đứng lên ngồi xuống.
- Cầu thang, bậc cửa: nhất là bậc cuối cùng, bậc không đều.
- Ban đêm: dậy đi tiểu, đèn tối, ngái ngủ, huyết áp tụt khi đứng dậy.
- Khi đứng dậy khỏi giường, khỏi ghế: chóng mặt tư thế.
- Ngoài sân, ngoài đường: sân rêu, vỉa hè gồ ghề, trời mưa.
- Khi trèo cao: lau bàn thờ, treo đồ, hái quả.
Phòng ngã: tiếp cận nhiều mặt
Chương trình STEADI của CDC và hướng dẫn thế giới về phòng ngã ở người cao tuổi (World Falls Guidelines, 2022) đều khuyên phòng ngã theo nhiều hướng cùng lúc:
- Tập luyện sức cơ và thăng bằng — biện pháp có bằng chứng mạnh nhất (bài riêng trong danh mục này).
- Rà soát thuốc với bác sĩ: giảm hoặc đổi thuốc gây chóng mặt, buồn ngủ khi có thể.
- Khám mắt, mổ đục thuỷ tinh thể khi cần, kính đúng độ.
- Kiểm tra hạ huyết áp tư thế, xử lý chóng mặt.
- Chăm bàn chân, giày dép phù hợp.
- Sửa nhà: tay vịn, đèn, sàn chống trơn, bỏ vật cản.
- Điều trị loãng xương để giảm nguy cơ gãy nếu có ngã.
- Dụng cụ hỗ trợ đúng loại: gậy, khung tập đi.
- Kế hoạch khi ngã: cách gọi người giúp, cách đứng dậy.
Bảng tự kiểm nhanh cho gia đình
- Năm qua ông bà có ngã lần nào không?
- Ông bà có thấy không vững khi đứng hoặc đi không?
- Ông bà có lo sợ bị ngã không?
- Ông bà có phải vịn đồ đạc khi đi trong nhà không?
- Ông bà có phải chống tay mới đứng dậy khỏi ghế được không?
- Ông bà có hay vội vào nhà vệ sinh không?
- Ông bà có đang dùng thuốc ngủ, an thần không?
Các câu hỏi này dựa trên bộ sàng lọc của chương trình STEADI. Trả lời "có" ở nhiều câu là lý do để đưa ông bà đi khám và đánh giá nguy cơ ngã.
Đừng phòng ngã bằng cách bắt ông bà ngồi im
Phản xạ của nhiều gia đình sau khi ông bà ngã là cấm đi lại, bắt ngồi một chỗ. Điều này phản tác dụng: ít vận động làm cơ yếu, thăng bằng kém, ngã càng dễ hơn. Mục tiêu là ông bà đi lại an toàn hơn, không phải ít đi lại.
Góc nhìn hôm nay: một tay vịn rẻ hơn một ca mổ
Một tay vịn nhà tắm, vài chiếc đèn ngủ cảm ứng, một tấm thảm chống trơn và vài tháng tập thăng bằng đều đặn tốn ít hơn rất nhiều so với một ca mổ gãy cổ xương đùi và những tháng nằm một chỗ sau đó. Đọc thêm tài liệu STEADI của CDC (có bản dành cho người cao tuổi và gia đình) và hướng dẫn phòng ngã của WHO.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già dễ bị ngã?
Do nhiều yếu tố cộng lại: yếu cơ, kém thăng bằng, mắt kém, dùng nhiều thuốc gây chóng mặt, hạ huyết áp tư thế, tiểu đêm, sa sút trí tuệ, cùng với nhà có sàn trơn, thiếu đèn, thiếu tay vịn, nhiều vật cản.
Té ngã ở người già nguy hiểm thế nào?
Có thể gây gãy xương như cổ xương đùi, cổ tay, cột sống, chấn thương đầu, và nếu nằm lâu không dậy được có thể hạ thân nhiệt, mất nước. Sau ngã, nhiều người sợ đi lại nên yếu dần và mất tự lập.
Biện pháp phòng ngã nào hiệu quả nhất?
Tập sức cơ và thăng bằng đều đặn là biện pháp có bằng chứng mạnh nhất, kết hợp rà soát thuốc, khám mắt, sửa nhà an toàn, giày dép phù hợp và điều trị loãng xương.
Ông bà đã ngã một lần có nên hạn chế đi lại?
Không nên bắt ngồi im vì ít vận động làm cơ yếu và dễ ngã hơn. Nên đưa ông bà đi khám tìm nguyên nhân, tập thăng bằng, sửa nhà và dùng dụng cụ hỗ trợ để đi lại an toàn hơn.
Nơi nào trong nhà người già hay bị ngã nhất?
Nhà tắm và nhà vệ sinh, cầu thang và bậc cửa, lối đi ban đêm từ giường tới nhà vệ sinh, và lúc đứng dậy khỏi giường hoặc ghế.
