Táo bón rất phổ biến ở người cao tuổi vì ruột co bóp chậm hơn, uống ít nước, ăn ít chất xơ, ít vận động, và vì nhiều loại thuốc thường dùng ở tuổi già gây táo bón. Phần lớn trường hợp cải thiện được bằng thói quen: uống đủ nước, ăn thêm rau quả, vận động, đi vệ sinh đúng giờ và đúng tư thế. Cần đi khám khi táo bón mới xuất hiện, kéo dài, kèm đi ngoài ra máu, phân đen, sụt cân, đau bụng nhiều hoặc chướng bụng nôn ói.
Thế nào là táo bón
Mỗi người có nhịp đi ngoài khác nhau — có người ngày một lần, có người hai ba ngày một lần mà vẫn bình thường. Táo bón không chỉ là đi ít lần, mà bao gồm:
- Đi ngoài ít hơn khoảng 3 lần mỗi tuần.
- Phân cứng, vón cục.
- Phải rặn nhiều, đi lâu.
- Cảm giác đi chưa hết.
- Phải dùng tay hỗ trợ hoặc phải dùng thuốc mới đi được.
Người già hay chịu đựng táo bón lâu năm mà không kể, vì ngại hoặc nghĩ "già thì thế".
Vì sao người già dễ táo bón
| Nguyên nhân | Giải thích |
|---|---|
| Ruột chậm lại | Nhu động ruột giảm theo tuổi, cơ thành bụng và cơ sàn chậu yếu hơn |
| Uống ít nước | Người già ít khát, sợ đi tiểu đêm nên cố uống ít |
| Ăn ít chất xơ | Răng yếu nên ăn ít rau, ăn cháo trắng, cơm nát, ít trái cây |
| Ít vận động | Nằm, ngồi nhiều; sau ốm, sau mổ nằm lâu |
| Thuốc | Nhiều thuốc có thể gây táo bón: một số thuốc giảm đau mạnh, thuốc bổ sung sắt, canxi, một số thuốc huyết áp, thuốc chống trầm cảm, thuốc trị Parkinson, thuốc chống dị ứng thế hệ cũ, thuốc dạ dày chứa nhôm |
| Bệnh | Đái tháo đường, suy giáp, Parkinson, sau đột quỵ, sa sút trí tuệ, bệnh trĩ, nứt hậu môn (đau nên nhịn) |
| Thói quen | Nhịn đi ngoài vì nhà vệ sinh xa, bất tiện, ngại người chăm |
Dấu hiệu cần đi khám
- Táo bón mới xuất hiện hoặc thay đổi thói quen đi ngoài rõ rệt ở người trên 50 tuổi.
- Đi ngoài ra máu, phân đen như bã cà phê.
- Sụt cân không rõ lý do, mệt mỏi, thiếu máu.
- Đau bụng nhiều, bụng chướng căng, nôn ói, không đánh hơi được — có thể là tắc ruột, cần đi viện ngay.
- Phân nhỏ dẹt như bút chì kéo dài.
- Táo bón xen kẽ tiêu chảy.
- Táo bón kéo dài không đỡ dù đã thay đổi thói quen.
Ở người già nằm lâu, có một tình trạng cần biết là phân ứ đọng (fecal impaction): khối phân cứng kẹt ở trực tràng, có khi lại gây rỉ phân lỏng ra ngoài, dễ bị nhầm là tiêu chảy. Người già có thể lú lẫn, bí tiểu, đau bụng. Cần nhân viên y tế xử trí.
Thay đổi thói quen: bước đầu tiên
Uống đủ nước
Uống rải rác trong ngày, nhiều hơn vào buổi sáng và trưa, bớt vào tối để đỡ tiểu đêm. Một cốc nước ấm khi vừa ngủ dậy là thói quen nhiều người thấy hiệu quả. Người suy tim, suy thận cần hỏi bác sĩ về lượng nước được phép.
Thêm chất xơ từ từ
- Rau nấu mềm: rau lang, mồng tơi, rau đay, cải, bí đỏ, bí xanh.
- Trái cây: đu đủ chín, chuối chín, thanh long, mận, cam, lê.
- Ngũ cốc nguyên hạt: gạo lứt nấu mềm, yến mạch, khoai lang.
- Đậu đỗ, vừng.
Tăng chất xơ từ từ để tránh đầy bụng, và luôn đi kèm uống đủ nước — chất xơ mà thiếu nước có thể làm táo bón nặng hơn. Người nhai kém có thể ăn rau xay nhuyễn, sinh tố, rau nấu canh nhừ.
Vận động
Đi bộ mỗi ngày, kể cả quanh nhà. Người nằm nhiều có thể tập co duỗi chân, xoay người trên giường, ngồi dậy thường xuyên. Xoa bụng nhẹ theo chiều kim đồng hồ quanh rốn cũng được nhiều người áp dụng.
Tạo nhịp đi vệ sinh
- Đi vệ sinh vào giờ cố định, tốt nhất sau bữa sáng khoảng 15–30 phút, khi phản xạ dạ dày – đại tràng mạnh nhất.
- Không nhịn khi buồn đi.
- Dành đủ thời gian, không vội, không bị làm phiền.
Tư thế đúng
Ngồi bồn cầu với một chiếc ghế kê chân nhỏ để đầu gối cao hơn hông, người hơi nghiêng về trước — tư thế gần giống ngồi xổm giúp đường ra thẳng hơn, đỡ phải rặn. Đây là mẹo đơn giản, rẻ, rất có ích cho người già quen xí xổm nay phải chuyển sang bồn cầu.
Thuốc nhuận tràng: dùng có hiểu biết
Khi thay đổi thói quen chưa đủ, bác sĩ có thể kê thuốc nhuận tràng phù hợp. Gia đình lưu ý:
- Hỏi bác sĩ, dược sĩ trước — có nhiều loại thuốc nhuận tràng với cách tác động khác nhau, không phải loại nào cũng hợp với người già có bệnh tim, thận.
- Không lạm dụng thuốc nhuận tràng kích thích và các loại "trà thảo mộc giảm cân, thải độc" chứa chất nhuận tràng mạnh.
- Thụt tháo không nên tự làm thường xuyên tại nhà.
- Rà lại danh sách thuốc đang uống với bác sĩ — đôi khi đổi một loại thuốc là đỡ táo bón.
Táo bón ở người nằm lâu, người sa sút trí tuệ
Người nằm liệt giường, người lẫn không tự nói được nhu cầu đi vệ sinh, nên người chăm cần:
- Ghi lại lịch đi ngoài (ngày nào, phân thế nào) — nhiều ngày không đi là phải để ý.
- Đưa đi vệ sinh theo giờ, hoặc dùng bô, ghế bô cạnh giường.
- Cho uống nước đều, ăn đủ chất xơ phù hợp khả năng nhai nuốt.
- Để ý dấu hiệu bất thường: bồn chồn, kêu la, đau bụng, bụng chướng, rỉ phân lỏng.
- Báo nhân viên y tế khi nghi phân ứ đọng.
Góc nhìn hôm nay: đừng ngại nói chuyện đi vệ sinh
Táo bón là chuyện khó nói, nhất là giữa con cái với bố mẹ, con dâu với bố chồng. Nhưng nó ảnh hưởng nhiều tới chất lượng sống: đau bụng, chán ăn, khó chịu, bứt rứt, có khi còn gây lú lẫn ở người già. Một câu hỏi nhẹ nhàng "dạo này mẹ đi ngoài có dễ không?" và một chiếc ghế kê chân nhỏ trong nhà vệ sinh có thể giúp nhiều hơn mình nghĩ. Đọc thêm khuyến cáo của NIA và NHS về táo bón ở người cao tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già hay bị táo bón?
Do ruột co bóp chậm theo tuổi, uống ít nước, ăn ít chất xơ, ít vận động, cộng với tác dụng phụ của nhiều loại thuốc thường dùng ở tuổi già như thuốc giảm đau mạnh, sắt, canxi và một số thuốc huyết áp.
Người già táo bón nên ăn gì?
Rau nấu mềm như rau lang, mồng tơi, rau đay, bí đỏ; trái cây như đu đủ, chuối chín, thanh long, mận; gạo lứt nấu mềm, khoai lang, yến mạch. Tăng chất xơ từ từ và luôn uống đủ nước kèm theo.
Táo bón ở người già khi nào cần đi khám?
Khi táo bón mới xuất hiện hoặc thay đổi rõ rệt, kèm đi ngoài ra máu, phân đen, sụt cân, đau bụng nhiều, bụng chướng nôn ói, hoặc kéo dài không đỡ dù đã thay đổi thói quen.
Có nên cho người già uống thuốc nhuận tràng thường xuyên?
Không nên tự dùng thường xuyên. Có nhiều loại thuốc nhuận tràng khác nhau, cần bác sĩ hoặc dược sĩ chọn loại hợp với bệnh của ông bà. Tránh lạm dụng thuốc nhuận tràng kích thích và trà thải độc.
Ghế kê chân khi đi vệ sinh có tác dụng gì?
Ghế kê chân giúp đầu gối cao hơn hông khi ngồi bồn cầu, tạo tư thế gần giống ngồi xổm, làm đường ra thẳng hơn và đỡ phải rặn. Đây là cách đơn giản giúp nhiều người già bị táo bón.
