Tâm lý tuổi già có ba nét con cháu hay gặp nhất: sợ thành gánh nặng cho con cháu, hay nhớ và kể chuyện cũ, và dễ tủi thân trước những lời nói, cử chỉ tưởng như nhỏ. Đây không phải "khó tính vô cớ" mà là phản ứng tự nhiên trước những mất mát của tuổi già: mất sức khoẻ, mất vai trò, mất bạn bè, mất dần sự tự lập. Hiểu được gốc rễ giúp con cháu bớt va chạm và biết cách làm ông bà vui lòng.
Tuổi già là tuổi của những mất mát
Thử hình dung một ông 75 tuổi: nghỉ hưu đã lâu, không còn là "thủ trưởng", "thầy giáo", "chủ nhà" như trước. Mắt kém, không đọc báo được lâu. Gối đau, không đạp xe ra hội cựu giáo chức được nữa. Mấy người bạn thân lần lượt mất. Con cháu bận, tối mới về, ai cũng cầm điện thoại. Ông vẫn tỉnh táo, vẫn nhiều ý kiến, nhưng không còn chỗ để những ý kiến ấy được nghe.
Những mất mát ấy cộng lại tạo nên phần lớn những gì ta gọi là "tâm lý người già". Không phải ai cũng trải qua giống nhau, nhưng nhìn từ góc này, nhiều biểu hiện khó chịu trở nên dễ hiểu hơn.
Sợ thành gánh nặng
Người Việt có câu "trẻ cậy cha, già cậy con". Nhưng chính người già lại hay sợ phải "cậy" con. Biểu hiện thường gặp:
- Giấu bệnh, giấu đau, nói "không sao".
- Từ chối đi khám vì "tốn tiền", "mất công con".
- Cố làm việc quá sức để chứng tỏ mình còn có ích: bê đồ nặng, leo thang lau quạt.
- Nói những câu như "già rồi, sống thêm làm gì", "chết đi cho con đỡ khổ".
Những câu nói ấy đôi khi chỉ là than thở, nhưng cũng có thể là dấu hiệu trầm cảm. Nếu ông bà nhắc chuyện chết thường xuyên, kèm buồn bã, mất ngủ, bỏ ăn, mất hứng thú với mọi thứ, cần đưa đi khám — trầm cảm ở người già chữa được.
Cách giúp
Cho ông bà một vai trò thật trong nhà, không phải vai trò "cho có". Bà nấu nồi nước dùng ngon nhất nhà thì để bà nấu nồi nước dùng ngày Tết. Ông giỏi chữ thì nhờ ông xem bài văn cho cháu. Ông bà đóng góp được, họ bớt cảm giác mình là gánh nặng. Khi phải chi tiền chữa bệnh, nói với ông bà theo hướng "đó là việc con muốn làm", tránh than thở chuyện tiền trước mặt.
Hay nhớ chuyện cũ, kể đi kể lại
"Hồi đó ông đi bộ từ quê lên Hà Nội..." — câu chuyện con cháu đã nghe hai chục lần. Kể chuyện cũ là đặc điểm phổ biến của tuổi già, và có lý do:
- Trí nhớ xa giữ tốt hơn trí nhớ gần. Chuyện năm mươi năm trước có khi rõ hơn chuyện sáng nay.
- Nhìn lại cuộc đời là một nhu cầu tâm lý ở tuổi già. Nhà tâm lý học Erik Erikson mô tả giai đoạn cuối đời là lúc con người tổng kết, tìm ý nghĩa cho những gì mình đã sống.
- Chuyện cũ là nơi ông bà còn là người quan trọng: người dựng nhà, nuôi con, vượt khó.
Việc kể lại một chuyện nhiều lần thường không đáng lo. Đáng lo là khi ông bà kể lại chuyện vừa mới xảy ra nhiều lần trong ngày, hỏi lại câu vừa hỏi, quên việc vừa làm — đó có thể là dấu hiệu suy giảm trí nhớ, nên đưa đi khám.
Cách giúp
Thay vì "chuyện này bố kể rồi", thử hỏi thêm một chi tiết mới: "Hồi đó đi mất mấy ngày hả bố?", "Bà nội ngày ấy nói gì?". Câu chuyện cũ sẽ có thêm lớp mới, con cháu cũng học được về gia đình mình. Nhiều nhà ghi âm lại những câu chuyện này — sau này đó là thứ quý nhất.
Dễ tủi thân, dễ giận
Một câu "mẹ biết gì mà nói", một lần con cháu quên mời ăn cơm, một cái nhíu mày khi bà làm vỡ cái bát — người trẻ quên ngay, người già nhớ lâu. Vì sao?
- Khi vai trò thu hẹp, người già nhạy cảm hơn với dấu hiệu bị coi thường.
- Nghe kém, mắt kém khiến họ dễ hiểu nhầm: thấy con cháu cười, tưởng cười mình.
- Đau nhức, mất ngủ, mệt mỏi làm ai cũng dễ cáu.
- Một số bệnh và thuốc ảnh hưởng tâm trạng.
| Điều con cháu tưởng nhỏ | Ông bà có thể cảm thấy | Thay bằng |
|---|---|---|
| "Thôi để con làm, mẹ làm chậm lắm" | Mình vô dụng | "Mẹ làm phần này, con làm phần kia nhé" |
| Nói chuyện với nhau trước mặt ông như ông không có ở đó | Bị gạt ra ngoài | Quay sang hỏi ý ông, kể lại cho ông nghe |
| Quyết việc nhà không hỏi bà | Mất quyền trong nhà mình | Hỏi ý kiến, dù quyết định cuối có thể khác |
| Cắm mặt vào điện thoại khi bà đang kể | Không ai muốn nghe mình | Cất điện thoại mười phút |
| Gọi là "ông già", "bà già" khi kể với người khác | Bị coi thường | Gọi đúng vai: "ông nhà em", "mẹ em" |
Khó tính hơn hay đang có bệnh?
Tính cách người già thường giữ khá ổn định so với thời trẻ — người cẩn thận vẫn cẩn thận, người vui tính vẫn vui tính. Vì vậy một thay đổi tính nết rõ rệt không nên xem là "già sinh tật":
- Người hiền bỗng cáu gắt, nghi ngờ người nhà lấy đồ.
- Người hoạt bát bỗng thu mình, im lặng, không muốn ra khỏi nhà.
- Thay đổi đột ngột trong vài ngày, kèm lú lẫn.
Những thay đổi này có thể do trầm cảm, sa sút trí tuệ, mê sảng do nhiễm trùng, tác dụng thuốc hoặc bệnh khác. Thay đổi đột ngột trong vài giờ đến vài ngày cần đi khám sớm.
Góc nhìn hôm nay: tôn trọng là liều thuốc rẻ nhất
Ông bà không cần con cháu phải chiều mọi ý. Điều họ cần nhất thường là được tôn trọng như một người lớn: được hỏi ý, được nghe, được làm những việc mình còn làm được, được nhắc tên trong những dịp quan trọng của gia đình. Những việc này không tốn tiền, chỉ tốn chút thời gian và để ý.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các tài liệu về tâm lý người cao tuổi của WHO, Viện Lão hoá Quốc gia Hoa Kỳ (NIA), hoặc các cuốn sách phổ thông về chăm sóc cha mẹ già. Khi lo ông bà buồn kéo dài, khám ở chuyên khoa tâm thần hoặc lão khoa — đi khám tâm lý không có gì phải xấu hổ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già hay tủi thân?
Vì tuổi già đi kèm nhiều mất mát như sức khoẻ, vai trò, bạn bè và sự tự lập, khiến người già nhạy cảm hơn với dấu hiệu bị coi thường. Nghe kém, mắt kém dễ gây hiểu nhầm, còn đau nhức và mất ngủ làm tâm trạng dễ xấu đi.
Người già kể chuyện cũ lặp đi lặp lại có phải bị lẫn không?
Thường là không. Trí nhớ xa giữ tốt hơn trí nhớ gần, và nhìn lại cuộc đời là nhu cầu tâm lý bình thường. Đáng lo là khi ông bà lặp lại chuyện vừa xảy ra, hỏi lại câu vừa hỏi hoặc quên việc vừa làm.
Bố mẹ già hay nói muốn chết có đáng lo không?
Nên để ý. Đôi khi đó chỉ là than thở, nhưng nếu kèm buồn bã kéo dài, mất ngủ, bỏ ăn, mất hứng thú với mọi việc thì có thể là trầm cảm. Hãy ngồi nghe và đưa ông bà đi khám chuyên khoa.
Làm sao để ông bà không thấy mình là gánh nặng?
Giao cho ông bà vai trò thật trong gia đình phù hợp sức khoẻ, hỏi ý kiến trong việc nhà, cảm ơn khi ông bà giúp, và tránh than chuyện tiền bạc, vất vả vì chăm sóc ngay trước mặt ông bà.
Người già đổi tính đột ngột là do đâu?
Có thể do trầm cảm, sa sút trí tuệ, mê sảng do nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc hoặc bệnh khác. Thay đổi tính nết rõ rệt, nhất là xảy ra nhanh trong vài ngày, cần được đưa đi khám sớm.
