Tắm, gội và chăm răng miệng cho người không tự đi lại được cần làm đều đặn, nhẹ nhàng và kín đáo: chuẩn bị đủ đồ trước, giữ phòng ấm, kín gió; tắm tại giường bằng khăn ấm từng phần (lau phần nào che phần đó); gội đầu tại giường bằng chậu gội hoặc tấm lót; chải răng ít nhất hai lần mỗi ngày, làm sạch răng giả, giữ miệng ẩm. Răng miệng sạch không chỉ dễ chịu mà còn giúp giảm nguy cơ viêm phổi ở người nằm lâu.
Nguyên tắc chung
- Giữ phẩm giá: đóng cửa, kéo rèm, chỉ để người cần thiết trong phòng; che phần cơ thể không cần lộ.
- Nói trước mình sắp làm gì: "Con lau tay cho mẹ nhé".
- Để người bệnh tự làm phần còn làm được: tự lau mặt, tự chải răng nếu cầm được.
- Giữ ấm: phòng kín gió, nước ấm vừa, lau đến đâu khô và đắp đến đó.
- Thử nước bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế — người già, người sau đột quỵ, người tiểu đường kém cảm giác, dễ bỏng.
- Quan sát da trong khi tắm: vùng đỏ, vết loét, trầy xước, nấm.
- Bảo vệ lưng người chăm: nâng giường cao nếu được, đứng gần, không cúi vặn.
Tắm tại giường từng bước
Chuẩn bị
- Hai chậu nước ấm (một chậu có xà phòng dịu, một chậu nước sạch để tráng) hoặc khăn tắm khô dùng một lần.
- Vài khăn mặt, khăn lau, khăn tắm lớn để che.
- Tấm lót chống thấm.
- Quần áo sạch, tã/tấm lót sạch, kem dưỡng ẩm, kem bảo vệ da.
- Găng tay dùng một lần cho phần vệ sinh vùng kín.
Thứ tự lau
- Mặt: lau mắt bằng nước sạch (từ khoé trong ra ngoài, mỗi mắt một góc khăn), rồi mặt, tai, cổ.
- Tay, nách: từng bên, lau khô kỹ nách.
- Ngực, bụng: lau khô nếp gấp dưới ngực, nếp bụng.
- Chân: từng bên, kẽ ngón chân lau khô kỹ.
- Lưng, mông: nghiêng người bệnh sang bên, kiểm tra da vùng xương cùng.
- Vùng kín: sau cùng, thay nước và khăn riêng; ở nữ lau từ trước ra sau.
Lau đến đâu thấm khô đến đó, che lại bằng khăn. Thay nước khi bẩn hoặc nguội. Thoa kem dưỡng ẩm vùng da khô (không thoa kẽ ngón), kem bảo vệ vùng hay ẩm ướt theo tư vấn.
Bao lâu tắm một lần
Tuỳ tình trạng, thời tiết và mong muốn của người bệnh. Vùng mặt, tay, vùng kín cần vệ sinh hằng ngày; tắm toàn thân có thể hằng ngày hoặc cách ngày. Mùa lạnh có thể lau từng phần nhiều ngày thay vì tắm toàn thân.
Gội đầu tại giường
- Dùng chậu gội đầu bơm hơi hoặc chậu gội có rãnh thoát nước bán ở cửa hàng thiết bị y tế; hoặc lót tấm nilon cuộn mép thành máng dẫn nước xuống xô.
- Đặt người bệnh nằm ngửa, đầu sát mép giường, kê khăn dưới cổ.
- Che tai bằng bông hoặc tay, dội nước ấm từ từ, gội nhẹ, xả sạch.
- Lau khô, sấy ở chế độ ấm, giữ khoảng cách an toàn.
- Dầu gội khô hoặc mũ gội không cần nước là lựa chọn khi không gội được bằng nước.
Chăm sóc răng miệng
Ở người nằm lâu, người khó nuốt, người sau đột quỵ, vi khuẩn trong miệng có thể theo nước bọt, thức ăn đi vào phổi gây viêm phổi hít. Nhiều nghiên cứu ở cơ sở chăm sóc người cao tuổi cho thấy chăm sóc răng miệng chu đáo giúp giảm nguy cơ viêm phổi.
Người còn răng thật
- Chải răng ít nhất 2 lần mỗi ngày bằng bàn chải mềm, đầu nhỏ, lượng kem đánh răng có fluor nhỏ như hạt đậu.
- Cho người bệnh ngồi hoặc nâng đầu giường, nghiêng đầu sang bên để nước chảy ra, không nuốt.
- Chải nhẹ cả lưỡi, lợi.
- Người dễ sặc: dùng ít nước, hút hoặc lau sạch nước bọt, kem đánh răng thừa.
- Bàn chải điện, bàn chải cán to giúp người bệnh tự chải dễ hơn.
Người dùng răng giả
- Tháo răng giả sau mỗi bữa, rửa sạch bằng bàn chải riêng và nước, không dùng nước nóng.
- Làm sạch lợi, lưỡi, vòm miệng bằng gạc ẩm hoặc bàn chải mềm.
- Tháo răng giả ban đêm (trừ khi nha sĩ dặn khác), ngâm trong nước sạch hoặc dung dịch chuyên dụng.
- Răng giả lỏng, gây đau — đưa đi chỉnh, vì sẽ làm người bệnh ăn kém.
Người không còn răng, người hôn mê, giai đoạn cuối
- Lau lợi, lưỡi, má trong bằng gạc ẩm quấn ngón tay hoặc que tăm bông lớn.
- Giữ môi ẩm bằng sáp dưỡng môi.
- Không dùng nước súc miệng có cồn.
Dấu hiệu cần khám nha hoặc báo bác sĩ: mảng trắng trong miệng (có thể là nấm), lở loét, chảy máu lợi nhiều, sưng, hôi miệng nặng, đau khi ăn.
Cắt móng, chăm tóc, cạo râu
- Cắt móng tay, móng chân sau khi tắm (móng mềm hơn), cắt thẳng, không cắt sâu khoé. Người tiểu đường, móng dày quặp nên nhờ nhân viên y tế.
- Chải tóc mỗi ngày; cắt tóc ngắn gọn nếu người bệnh đồng ý cho dễ chăm.
- Cạo râu bằng dao cạo điện an toàn hơn, nhất là người dùng thuốc chống đông.
Khi người bệnh từ chối tắm
Người sa sút trí tuệ, người trầm cảm có thể sợ nước, sợ lạnh, ngại lộ thân thể, hoặc không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Thử: đổi giờ (lúc người bệnh vui vẻ, tỉnh táo), làm phòng ấm hơn, chia nhỏ (hôm nay lau tay chân, mai lau lưng), giải thích từng bước, để người bệnh cầm khăn tự lau một phần, mở bài hát quen. Không ép buộc mạnh tay.
Góc nhìn hôm nay: sạch sẽ là niềm vui nhỏ
Được tắm sạch, gội đầu thơm, mặc bộ quần áo khô ráo có thể làm người nằm lâu vui cả ngày. Đó cũng là lúc người chăm và người bệnh gần nhau, trò chuyện. Với nhiều gia đình, việc này do con gái, con dâu đảm nhận — hãy chia sẻ để không ai quá tải, và cảm ơn người làm việc đó.
Câu hỏi thường gặp
Tắm cho người nằm liệt giường thế nào?
Chuẩn bị đủ đồ, giữ phòng ấm kín gió, thử nhiệt độ nước, lau từng phần theo thứ tự mặt, tay, ngực bụng, chân, lưng mông và vùng kín sau cùng, lau đến đâu thấm khô và che đến đó, đồng thời quan sát da.
Gội đầu cho người không ngồi dậy được thế nào?
Dùng chậu gội đầu bơm hơi hoặc tấm nilon cuộn mép thành máng dẫn nước, đặt người bệnh nằm ngửa đầu sát mép giường, che tai, dội nước ấm từ từ, xả sạch và lau khô. Có thể dùng dầu gội khô khi không gội bằng nước.
Vì sao chăm sóc răng miệng giúp phòng viêm phổi?
Vì vi khuẩn trong miệng có thể theo nước bọt, thức ăn đi vào phổi, nhất là ở người khó nuốt, nằm lâu. Giữ răng miệng sạch giúp giảm lượng vi khuẩn và nguy cơ viêm phổi hít.
Chăm sóc răng giả cho người già thế nào?
Tháo răng giả sau mỗi bữa, rửa bằng bàn chải riêng và nước không nóng, làm sạch lợi lưỡi, tháo ra ban đêm và ngâm trong nước sạch hoặc dung dịch chuyên dụng, đưa đi chỉnh khi răng giả lỏng hoặc gây đau.
Người già bị lẫn không chịu tắm thì làm sao?
Đổi sang giờ ông bà vui vẻ, làm phòng ấm hơn, chia nhỏ việc tắm qua nhiều ngày, giải thích từng bước, để ông bà tự lau một phần, mở bài hát quen và không ép buộc mạnh tay.
