Khi ông bà bị ngã, đừng vội đỡ dậy ngay. Trước hết giữ bình tĩnh, hỏi và quan sát: ông bà có tỉnh không, có đập đầu không, đau ở đâu, có cử động tay chân được không. Nếu đau nhiều ở háng, lưng, cổ, không cử động được chân, chảy máu nhiều, lơ mơ, khó thở hoặc nghi đột quỵ — gọi 115, không tự đỡ dậy, giữ ấm và ở bên. Nếu không có dấu hiệu nguy hiểm, giúp ông bà đứng dậy từ từ bằng cách xoay nghiêng, quỳ, vịn ghế chắc. Dù thấy ổn, mọi cú ngã đều nên kể với bác sĩ.
Bước 1: dừng lại và quan sát
Phản xạ tự nhiên khi thấy người thân ngã là lao tới kéo dậy. Nhưng kéo một người gãy cổ xương đùi hay chấn thương cột sống có thể làm tổn thương nặng hơn. Hãy dành vài giây:
- Ông bà có tỉnh, trả lời được không?
- Có đập đầu không? Có chảy máu không?
- Đau ở đâu? Đau nhiều hay ít?
- Thở có bình thường không?
- Có méo miệng, nói khó, yếu nửa người không (có thể ngã do đột quỵ)?
- Chân có ngắn đi, xoay ra ngoài bất thường không (gợi ý gãy cổ xương đùi)?
Bước 2: khi nào gọi 115 và không tự đỡ dậy
| Dấu hiệu | Việc làm |
|---|---|
| Bất tỉnh, lơ mơ, lú lẫn mới xuất hiện | Gọi 115; nếu ông bà thở được mà không tỉnh, đặt nằm nghiêng an toàn nếu không nghi chấn thương cột sống |
| Đập đầu, nhất là người dùng thuốc chống đông | Gọi 115 hoặc đưa đi viện; theo dõi sát dù trông ổn |
| Đau nhiều ở háng, đùi; không cử động hoặc không chịu lực được chân | Nghi gãy xương — không đỡ dậy, gọi 115 |
| Đau cổ, đau lưng nhiều, tê yếu tay chân | Nghi chấn thương cột sống — không di chuyển, gọi 115 |
| Chảy máu nhiều | Ấn chặt vết thương bằng khăn sạch, gọi 115 |
| Đau ngực, khó thở, méo miệng, nói khó, yếu nửa người | Có thể ngã do bệnh tim hoặc đột quỵ — gọi 115 ngay |
Trong khi chờ cấp cứu: giữ ông bà nằm yên ở tư thế dễ chịu nhất, đắp chăn giữ ấm (nằm trên nền nhà dễ lạnh), kê gối mềm nếu không nghi chấn thương cổ, ở bên trò chuyện trấn an. Không cho ăn uống (phòng khi cần mổ). Ghi lại giờ ngã và những gì quan sát được.
Bước 3: đỡ ông bà dậy an toàn khi không có dấu hiệu nguy hiểm
Nếu ông bà tỉnh táo, không đau nhiều, tự cử động được tay chân, có thể giúp đứng dậy theo cách mà các chương trình phòng ngã (như của NHS, CDC) hay hướng dẫn:
- Để ông bà nghỉ vài phút trên sàn cho đỡ choáng.
- Đặt một chiếc ghế chắc (không có bánh xe) sát bên.
- Giúp ông bà xoay nghiêng, rồi chống tay chuyển sang tư thế bò (quỳ bốn điểm).
- Bò tới ghế, vịn hai tay lên mặt ghế.
- Đưa chân khoẻ lên trước, bàn chân đặt phẳng trên sàn, gối kia vẫn quỳ.
- Chống tay vào ghế, từ từ đẩy người lên, xoay người và ngồi xuống ghế.
- Ngồi nghỉ, kiểm tra lại xem có đau ở đâu không.
Không nắm hai tay kéo thẳng ông bà lên — dễ làm ông bà trật vai, và người đỡ dễ đau lưng. Nếu người đỡ không đủ sức hoặc ông bà không tự hợp tác được, gọi thêm người hoặc gọi 115.
Sau khi ngã: theo dõi 24–48 giờ
- Đau tăng lên, sưng, bầm lan rộng, không đi lại được như trước.
- Đau đầu tăng, nôn ói, buồn ngủ li bì, lú lẫn, nói khó, yếu tay chân — dấu hiệu chảy máu trong sọ có thể xuất hiện muộn, đi viện ngay.
- Đau khi hít thở sâu (nghi gãy xương sườn).
- Đau lưng tăng (nghi xẹp đốt sống ở người loãng xương).
Người đang dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu mà đập đầu thì nên đi khám dù thấy ổn.
Tìm nguyên nhân cú ngã
Mọi cú ngã đều là thông tin. Nên kể với bác sĩ, kèm chi tiết:
- Ngã lúc nào, ở đâu, đang làm gì?
- Trước khi ngã có chóng mặt, tối sầm mắt, hồi hộp, đau ngực không?
- Có vấp vào gì không, sàn có ướt không?
- Gần đây có đổi thuốc không?
- Đây là lần thứ mấy trong năm?
Ngã có thể do hạ huyết áp tư thế, rối loạn nhịp tim, hạ đường huyết, tác dụng thuốc, nhiễm trùng, mắt kém, hay đơn giản là sàn trơn. Biết nguyên nhân mới phòng được lần sau.
Khi ông bà ngã lúc ở một mình
Nằm lâu trên sàn mà không ai biết là tình huống rất nguy hiểm. Chuẩn bị trước:
- Dạy ông bà cách tự đứng dậy như trên, tập thử khi có người bên cạnh.
- Nếu không tự dậy được: lăn hoặc trườn tới chỗ có điện thoại, chăn; kéo chăn, quần áo đắp giữ ấm; gọi to, gõ vào tường, sàn để người khác nghe.
- Luôn mang điện thoại trong túi áo, hoặc đeo thiết bị gọi khẩn cấp.
- Có lịch gọi điện hỏi thăm mỗi ngày — không nghe máy là có người tới xem.
- Gửi chìa khoá dự phòng cho hàng xóm tin cậy.
Góc nhìn hôm nay: học trước khi cần
Những phút đầu sau khi ngã quyết định nhiều điều. Cả nhà — kể cả con cháu lớn — nên biết khi nào gọi 115, khi nào không tự đỡ dậy, và cách giúp người già đứng dậy an toàn. Có thể tham gia lớp sơ cứu của Hội Chữ thập đỏ, hoặc nhờ chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn kỹ thuật đứng dậy sau ngã cho chính ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị ngã có nên đỡ dậy ngay không?
Không nên vội. Trước hết quan sát xem ông bà có tỉnh, có đập đầu, đau ở đâu và cử động được không. Nếu đau nhiều ở háng, lưng, cổ, không cử động được chân hoặc lơ mơ thì gọi 115 và không tự đỡ dậy.
Dấu hiệu gãy cổ xương đùi sau ngã là gì?
Đau vùng háng hoặc đùi, không đứng dậy hoặc không chịu lực được chân, chân bên đau có thể ngắn hơn và xoay ra ngoài. Khi nghi ngờ, không đỡ dậy mà gọi 115.
Ông bà ngã đập đầu nhưng vẫn tỉnh có cần đi khám không?
Nên đi khám, nhất là khi ông bà đang dùng thuốc chống đông. Chảy máu trong sọ có thể xuất hiện muộn với đau đầu tăng, nôn, buồn ngủ, lú lẫn. Cần theo dõi sát trong 24–48 giờ.
Cách giúp người già đứng dậy sau ngã thế nào?
Khi không có dấu hiệu nguy hiểm, để ông bà nghỉ vài phút, xoay nghiêng, chuyển sang tư thế bò, bò tới ghế chắc, vịn ghế, đưa chân khoẻ lên trước rồi từ từ đẩy người lên và ngồi xuống ghế. Không kéo thẳng hai tay.
Người già sống một mình bị ngã phải làm sao?
Nếu không tự dậy được, lăn hoặc trườn tới chỗ có điện thoại, kéo chăn giữ ấm, gọi to hoặc gõ vào tường. Gia đình nên chuẩn bị trước: điện thoại luôn mang theo, thiết bị gọi khẩn cấp, lịch gọi hỏi thăm hằng ngày và chìa khoá dự phòng cho hàng xóm.
