Lão hoá khoẻ mạnh (healthy ageing) theo cách WHO định nghĩa không phải là "già mà không có bệnh", mà là giữ được khả năng làm những việc mình coi trọng — tự đi lại, tự chăm bản thân, học hỏi, giữ các mối quan hệ và đóng góp cho người khác — dù có thể đang sống chung với vài bệnh mạn tính. Cách nhìn này chuyển trọng tâm từ "chữa bệnh" sang "giữ chức năng", và cho con cháu nhiều việc cụ thể để làm hơn là chỉ đưa ông bà đi khám.
WHO nói gì về lão hoá khoẻ mạnh
Trong "Báo cáo thế giới về lão hoá và sức khoẻ" năm 2015, WHO định nghĩa lão hoá khoẻ mạnh là quá trình phát triển và duy trì khả năng chức năng giúp người cao tuổi có được cuộc sống tốt. Khả năng chức năng ấy đến từ hai phần:
- Năng lực nội tại: sức khoẻ thể chất và tinh thần của chính người đó — đi lại, nhìn, nghe, nhớ, cảm xúc, dinh dưỡng.
- Môi trường sống: nhà ở, gia đình, khu phố, dịch vụ y tế, phương tiện đi lại, thái độ của xã hội.
Hai phần này bù cho nhau. Một bà cụ đi lại khó (năng lực giảm) nhưng có tay vịn nhà tắm, có con cháu đưa đi lễ chùa, có ghế ngồi ở công viên (môi trường tốt) vẫn sống được cuộc sống bà muốn. Ngược lại, một ông còn khoẻ nhưng ở tầng năm không thang máy, không ai đưa đi đâu thì dần bị "nhốt" trong nhà.
Liên Hợp Quốc đã tuyên bố giai đoạn 2021–2030 là Thập kỷ Lão hoá Khoẻ mạnh, kêu gọi các nước thay đổi cách nghĩ về tuổi già, xây dựng cộng đồng thân thiện với người cao tuổi, chăm sóc tích hợp và chăm sóc dài hạn.
Sáu năng lực WHO khuyên theo dõi
Bộ hướng dẫn ICOPE (Chăm sóc tích hợp cho người cao tuổi) của WHO đề xuất theo dõi sáu lĩnh vực năng lực, vì chúng suy giảm sớm và có thể can thiệp được:
| Năng lực | Hỏi/quan sát đơn giản tại nhà | Việc giữ gìn |
|---|---|---|
| Vận động | Ông bà đứng lên ngồi xuống khỏi ghế năm lần không chống tay được không, mất bao lâu? | Đi bộ, tập sức cơ, tập thăng bằng |
| Dinh dưỡng | Có sụt cân không chủ ý trong vài tháng qua? Ăn có ngon miệng không? | Ăn đủ đạm, đủ bữa, chăm răng miệng |
| Thị lực | Đọc báo, xem tivi, nhận mặt người có khó không? | Khám mắt, kính đúng độ, đủ ánh sáng |
| Thính lực | Nghe nói chuyện có hay hỏi lại không? | Đo thính lực, máy trợ thính nếu cần |
| Nhận thức | Nhớ ngày tháng, nhớ việc vừa làm có khó không? | Hoạt động trí óc, giao tiếp, khám khi có dấu hiệu |
| Tâm lý | Có buồn chán, mất hứng thú kéo dài không? | Kết nối xã hội, hoạt động ý nghĩa, khám khi cần |
Đây là những câu hỏi sàng lọc, không phải chẩn đoán. Thấy bất thường ở lĩnh vực nào thì nên đưa ông bà đi khám để được đánh giá kỹ hơn.
Những việc có bằng chứng giúp già khoẻ
Vận động đều đặn
Hướng dẫn về hoạt động thể lực của WHO (2020) khuyên người từ 65 tuổi, nếu sức khoẻ cho phép, nên có ít nhất 150–300 phút hoạt động thể lực mức vừa mỗi tuần (như đi bộ nhanh), kèm bài tập tăng sức cơ ít nhất 2 ngày mỗi tuần và bài tập thăng bằng để phòng ngã. Người không làm được mức này thì vận động được bao nhiêu tốt bấy nhiêu — có chút vẫn hơn không. Người có bệnh tim mạch, bệnh khớp nên hỏi bác sĩ về mức tập phù hợp.
Ăn uống đủ chất
Đủ đạm để giữ cơ, đủ rau trái, ít muối, ít đường, đủ nước. Người già sụt cân và thiếu đạm nguy hiểm hơn thừa cân nhẹ.
Không hút thuốc, hạn chế rượu
Bỏ thuốc lá ở tuổi nào cũng có lợi cho tim phổi. Rượu ở người già dễ gây ngã và tương tác với thuốc.
Giữ các mối quan hệ
Cô đơn và cô lập xã hội được nhiều tổ chức y tế xem là yếu tố nguy cơ sức khoẻ thật sự, ảnh hưởng tới tim mạch, trí nhớ và tâm trạng. Sinh hoạt hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh, đi chùa, đi lễ nhà thờ, thăm bạn bè đều có giá trị.
Học và làm việc có ý nghĩa
Học dùng điện thoại, trồng cây, viết hồi ký, trông cháu vừa sức, làm tình nguyện ở tổ dân phố — có việc để làm và thấy mình có ích giúp tinh thần minh mẫn.
Phát hiện sớm và quản lý bệnh
Khám định kỳ, theo dõi huyết áp, đường huyết, tiêm phòng cúm và phế cầu theo tư vấn của bác sĩ, uống thuốc đúng.
Thái độ về tuổi già cũng ảnh hưởng sức khoẻ
WHO trong "Báo cáo toàn cầu về phân biệt tuổi tác" (2021) chỉ ra rằng định kiến về tuổi già — coi người già là yếu đuối, vô dụng, gánh nặng — gây hại thật cho sức khoẻ người cao tuổi. Khi chính ông bà tin rằng "già rồi thì phải yếu", họ ít vận động, ít đi khám, ít tham gia xã hội.
Trong gia đình, những câu như "già rồi học làm gì", "già rồi đi đâu cho mệt" nghe như quan tâm nhưng có thể khiến ông bà thu hẹp cuộc sống sớm hơn cần thiết. Khuyến khích ông bà làm những việc mới — trong giới hạn an toàn — là một cách chăm sóc.
Con cháu làm được gì
- Hỏi ông bà điều gì quan trọng nhất với họ. Có người muốn tự đi chợ, có người muốn tiếp tục lên chùa mỗi rằm, có người muốn về quê ăn Tết. Chăm sóc nên xoay quanh mục tiêu ấy.
- Đi bộ cùng ông bà vài buổi mỗi tuần, vừa vận động vừa trò chuyện.
- Sửa nhà cho dễ sống: tay vịn, đèn sáng, ghế vừa tầm — môi trường tốt bù cho năng lực giảm.
- Giữ ông bà trong các mối quan hệ: đưa đi thăm bạn, họp lớp, sinh hoạt hội.
- Theo dõi sáu năng lực ở trên một cách nhẹ nhàng, ghi chú thay đổi, mang theo khi đi khám.
- Tránh làm thay mọi việc. Hỗ trợ phần khó, để ông bà làm phần còn làm được.
Góc nhìn hôm nay: già khoẻ là việc của cả nhà và cả khu phố
Lão hoá khoẻ mạnh không phải trách nhiệm riêng của người già. Một vỉa hè bằng phẳng, một ghế đá ở công viên, một chuyến xe buýt có bậc lên thấp, một trạm y tế xã biết khám người già, một gia đình biết lắng nghe — tất cả đều là "môi trường" theo nghĩa của WHO.
Muốn đọc thêm, có thể tìm "World report on ageing and health" (WHO, 2015), tài liệu ICOPE của WHO (có bản hướng dẫn cho người chăm sóc), và trang về Thập kỷ Lão hoá Khoẻ mạnh 2021–2030 của Liên Hợp Quốc.
Câu hỏi thường gặp
Lão hoá khoẻ mạnh là gì?
Theo WHO, đó là quá trình phát triển và giữ khả năng chức năng giúp người cao tuổi sống cuộc sống họ coi trọng: tự đi lại, tự chăm sóc, học hỏi, giữ quan hệ và đóng góp. Người có bệnh mạn tính vẫn có thể già khoẻ nếu giữ được những khả năng ấy.
Người già nên vận động bao nhiêu mỗi tuần?
WHO khuyên người từ 65 tuổi nếu đủ sức khoẻ nên có 150–300 phút hoạt động mức vừa mỗi tuần, cộng bài tập sức cơ 2 ngày mỗi tuần và bài tập thăng bằng. Người có bệnh nên hỏi bác sĩ; vận động ít vẫn tốt hơn không vận động.
Thập kỷ Lão hoá Khoẻ mạnh là gì?
Đó là giai đoạn 2021–2030 được Liên Hợp Quốc tuyên bố nhằm cải thiện cuộc sống người cao tuổi, gia đình và cộng đồng, tập trung vào chống định kiến tuổi tác, xây cộng đồng thân thiện, chăm sóc tích hợp và chăm sóc dài hạn.
ICOPE của WHO là gì?
ICOPE là bộ hướng dẫn Chăm sóc tích hợp cho người cao tuổi của WHO, đề xuất theo dõi sáu năng lực: vận động, dinh dưỡng, thị lực, thính lực, nhận thức và tâm lý, để phát hiện sớm suy giảm và can thiệp kịp thời.
Gia đình làm gì để giúp ông bà già khoẻ?
Hỏi ông bà điều gì quan trọng với họ, cùng vận động, sửa nhà cho an toàn dễ sống, giữ ông bà trong các mối quan hệ, theo dõi thay đổi sức khoẻ và tránh làm thay những việc ông bà còn tự làm được.
