Bê, đỡ, dìu người già đúng tư thế giúp tránh đau lưng cho người chăm và tránh ngã, trật khớp, bầm tím cho người được chăm. Nguyên tắc chính: để người già tự làm phần còn làm được, đứng sát người được đỡ, dùng sức chân chứ không dùng sức lưng (gập gối, giữ lưng thẳng), không vừa nâng vừa xoay người, không kéo tay hay nách người bệnh, dùng dụng cụ hỗ trợ (đai chuyển, tấm trượt, giường nâng hạ), và gọi thêm người hoặc không nâng khi vượt quá sức.
Vì sao người chăm hay đau lưng
Người chăm sóc tại nhà thường không được đào tạo, làm việc trong không gian chật (nhà vệ sinh nhỏ, giường thấp), phải nâng đỡ nhiều lần mỗi ngày. Cúi gập lưng để kéo người bệnh dậy từ giường thấp, vặn người khi chuyển từ giường sang xe lăn — những động tác này dồn lực lên cột sống thắt lưng. Đau lưng là lý do phổ biến khiến người chăm sóc kiệt sức, phải bỏ việc chăm.
Nguyên tắc chung
- Đánh giá trước: người già tự làm được bao nhiêu? Có đứng được không, chịu lực được chân nào? Mình có đủ sức không? Có cần thêm người không?
- Giải thích trước: "Con đếm một, hai, ba, bố đứng lên nhé." Người được đỡ biết trước sẽ phối hợp tốt hơn.
- Chuẩn bị chỗ: phanh xe lăn, phanh giường; dọn vật cản; đặt ghế, xe lăn đúng vị trí.
- Đứng vững: hai chân rộng bằng vai, một chân hơi trước, sát người được đỡ.
- Lưng thẳng, gập gối: hạ thấp người bằng gối, không cúi gập lưng.
- Giữ người được đỡ sát mình: càng xa càng nặng.
- Không vừa nâng vừa xoay: muốn xoay hướng, xoay cả bàn chân, bước từng bước.
- Không kéo tay, kéo nách: dễ trật vai, đau vai cho người bệnh, nhất là bên liệt sau đột quỵ.
- Dừng lại khi thấy không ổn: không cố đỡ một người đang ngã — đỡ nhẹ cho người đó trượt xuống sàn có kiểm soát sẽ an toàn hơn cho cả hai.
Giúp ngồi dậy từ giường
- Giúp người già nằm nghiêng về phía mình định cho ngồi dậy, gối co.
- Đưa hai chân xuống khỏi mép giường.
- Một tay đỡ dưới vai, một tay đỡ ở hông; người già chống khuỷu tay rồi bàn tay đẩy người lên.
- Ngồi mép giường một lúc, hai bàn chân chạm đất, chờ hết choáng (phòng hạ huyết áp tư thế).
Nếu có giường nâng được đầu giường, nâng lên trước để giảm sức.
Giúp đứng dậy từ ghế, mép giường
- Người già nhích ra sát mép ghế, hai bàn chân đặt hơi lùi về sau, rộng bằng hông.
- Hai tay chống vào tay vịn ghế hoặc mép giường (không vịn vào cổ người đỡ).
- Người đỡ đứng phía trước hơi lệch sang bên yếu, gập gối, giữ ở hông hoặc đai chuyển quanh thắt lưng người già.
- Đếm nhịp, người già nghiêng người về trước ("mũi qua ngón chân") rồi đẩy lên.
- Đứng vững vài giây trước khi bước đi.
Chuyển từ giường sang xe lăn, ghế
- Đặt xe lăn sát giường, nghiêng một góc nhỏ, về phía bên khoẻ của người già; phanh xe, gập để chân.
- Giúp đứng dậy như trên.
- Xoay người bằng những bước nhỏ (cả người đỡ và người được đỡ), không xoắn lưng.
- Người già với tay vịn của xe lăn, từ từ ngồi xuống.
- Người không chịu lực được chân cần tấm trượt, thiết bị nâng hoặc hai người — được nhân viên y tế hướng dẫn.
Dìu đi
- Đứng bên cạnh, hơi phía sau bên yếu.
- Một tay giữ đai chuyển ở thắt lưng hoặc đỡ dưới cẳng tay người già; để người già khoác tay mình.
- Đi theo nhịp người già; dụng cụ (gậy, khung) dùng đúng như được hướng dẫn.
Kéo người lên đầu giường
Người nằm hay trượt xuống cuối giường. Thay vì kéo nách:
- Hạ phẳng đầu giường.
- Hai người đứng hai bên, dùng ga kéo (ga gấp đôi đặt dưới người bệnh từ vai tới hông), cùng nhấc nhẹ và trượt lên theo nhịp đếm.
- Nếu người bệnh còn sức: co gối, đặt bàn chân trên nệm, đẩy người lên khi người chăm hỗ trợ.
Dụng cụ hỗ trợ đáng có
| Dụng cụ | Công dụng |
|---|---|
| Đai chuyển (gait belt) | Đai vải quấn quanh thắt lưng người bệnh, có chỗ cầm cho người đỡ — chắc chắn hơn nắm quần áo, kéo tay |
| Tấm trượt, ga kéo | Giảm ma sát khi xoay trở, kéo lên giường |
| Giường nâng hạ | Nâng giường lên ngang hông người chăm khi chăm sóc, hạ xuống khi người bệnh đứng dậy |
| Bàn xoay chuyển | Giúp xoay người bệnh khi chuyển chỗ ngồi |
| Thiết bị nâng | Cho người hoàn toàn không chịu lực được — cần hướng dẫn chuyên môn |
| Tay vịn, ghế cao | Giúp người già tự đứng dậy, giảm sức cho người chăm |
Khi người già bị ngã trong lúc đỡ
Đừng cố giữ đứng. Ôm sát người già, hạ trọng tâm, để người già trượt dọc theo chân mình xuống sàn, che đầu nếu được. Sau đó đánh giá và xử trí như khi bị ngã (bài riêng trong danh mục Nhà an toàn & phòng té ngã).
Góc nhìn hôm nay: học một buổi, đỡ cả năm
Một buổi hướng dẫn của kỹ thuật viên phục hồi chức năng hoặc điều dưỡng về kỹ thuật di chuyển người bệnh có thể giúp người chăm tránh được nhiều tháng đau lưng. Nếu ông bà đang nằm viện, hãy xin điều dưỡng hướng dẫn và làm thử trước khi về nhà. Lưng của người chăm cũng là "tài sản" cần giữ gìn trong hành trình chăm sóc dài.
Câu hỏi thường gặp
Bê đỡ người già thế nào để không đau lưng?
Đứng vững sát người được đỡ, hai chân rộng bằng vai, giữ lưng thẳng và gập gối để dùng sức chân, giữ người được đỡ sát mình, không vừa nâng vừa xoay người, dùng dụng cụ hỗ trợ và gọi thêm người khi vượt sức.
Có nên kéo tay hoặc nách để đỡ người già đứng dậy?
Không nên vì dễ làm trật vai, đau vai, nhất là bên liệt ở người sau đột quỵ. Hãy để người già chống tay vào tay vịn ghế, người đỡ giữ ở hông hoặc dùng đai chuyển quanh thắt lưng.
Đai chuyển là gì?
Là đai vải quấn quanh thắt lưng người bệnh, có chỗ cầm cho người đỡ. Đai giúp đỡ người bệnh đứng dậy, đi lại, chuyển chỗ ngồi chắc chắn hơn so với nắm quần áo hay kéo tay.
Chuyển người già từ giường sang xe lăn thế nào?
Đặt xe lăn sát giường về phía bên khoẻ, phanh xe, gập để chân, giúp người già đứng dậy, xoay bằng những bước nhỏ không xoắn lưng rồi để người già với tay vịn xe lăn và ngồi xuống từ từ.
Người già đang được đỡ bị ngã thì làm sao?
Không cố giữ đứng. Ôm sát, hạ trọng tâm và để người già trượt dọc theo chân mình xuống sàn có kiểm soát, che đầu nếu được, sau đó đánh giá và xử trí như khi bị ngã.
