Thay ca cho người chăm sóc (respite care) là sắp xếp để người chăm chính được nghỉ ngơi thật sự — vài giờ mỗi ngày, một ngày mỗi tuần, vài ngày mỗi tháng — trong khi ông bà vẫn được chăm sóc an toàn bởi người khác: anh chị em, họ hàng, người chăm thuê theo giờ, hoặc dịch vụ chăm sóc ban ngày, lưu trú ngắn hạn ở cơ sở chăm sóc. Ai làm việc cũng cần ngày nghỉ; người chăm sóc người thân cũng vậy. Thay ca giúp phòng kiệt sức và giúp việc chăm sóc kéo dài được lâu.
Vì sao người chăm sóc cần được thay ca
- Chăm người già yếu, người sa sút trí tuệ, người nằm liệt thường là việc 24 giờ, 7 ngày.
- Không nghỉ ngơi, người chăm dễ kiệt sức, ốm, trầm cảm, mất kiên nhẫn với người bệnh.
- Người chăm cũng có cuộc sống riêng: công việc, con cái, sức khoẻ, bạn bè.
- Khi người chăm chính ốm hoặc gục, cả hệ thống chăm sóc sụp đổ — có người thay ca quen việc từ trước là phương án dự phòng.
Các tổ chức hỗ trợ người sa sút trí tuệ trên thế giới đều xem thay ca là một phần thiết yếu của chăm sóc, không phải là xa xỉ.
Những hình thức thay ca
| Hình thức | Cách làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Người nhà thay ca | Anh chị em, con cháu, họ hàng lần lượt chăm vài giờ, vài ngày | Lập lịch cố định; bàn giao kỹ bằng sổ tay chăm sóc |
| Người chăm thuê theo giờ | Thuê người đến vài buổi mỗi tuần để người chăm chính đi làm, nghỉ | Chọn người có kinh nghiệm; làm quen dần với ông bà |
| Bạn bè, hàng xóm | Ngồi với ông bà một buổi, đưa ông bà đi sinh hoạt hội | Phù hợp khi ông bà còn tự lập khá |
| Chăm sóc ban ngày | Một số nơi có trung tâm chăm sóc ban ngày cho người cao tuổi — ông bà đến ban ngày, tối về nhà | Mô hình còn mới ở Việt Nam, chủ yếu ở thành phố lớn; hỏi kỹ dịch vụ |
| Lưu trú ngắn hạn | Ông bà ở cơ sở chăm sóc người cao tuổi vài ngày đến vài tuần khi gia đình cần nghỉ, đi xa, hoặc người chăm ốm | Tìm hiểu cơ sở trước; chuẩn bị tâm lý cho ông bà |
| Hoạt động cộng đồng | Câu lạc bộ dưỡng sinh, hội người cao tuổi, chùa — ông bà sinh hoạt vài giờ | Vừa là thay ca, vừa tốt cho ông bà |
Lập lịch thay ca trong gia đình
- Người chăm chính nói rõ nhu cầu: "Mỗi tuần em cần một buổi tối và một ngày Chủ nhật."
- Anh chị em đăng ký những khung giờ mình làm được.
- Người ở xa: về thay ca vài ngày mỗi quý, hoặc góp tiền thuê người theo giờ.
- Ghi lịch lên nhóm chat, lịch chung; nhắc trước một ngày.
- Có người dự phòng khi người thay ca bận đột xuất.
- Xem lại lịch mỗi tháng.
Bàn giao khi thay ca
Người thay ca, nhất là người không chăm thường xuyên, cần biết:
- Thuốc: giờ nào, loại nào (hộp chia ngày giúp rất nhiều).
- Ăn uống: món gì, mềm nhạt thế nào, cách cho ăn nếu ông bà khó nuốt.
- Vệ sinh: đi vệ sinh, thay tã, tắm.
- Đi lại: cần đỡ thế nào, dùng gậy, khung, xe lăn.
- Thói quen: giờ ngủ, điều giúp ông bà bình tĩnh, điều làm ông bà khó chịu.
- Dấu hiệu cần gọi người chăm chính, gọi 115.
- Số điện thoại cần thiết.
Sổ tay chăm sóc gia đình (bài riêng trong danh mục này) là công cụ bàn giao tốt nhất.
Người chăm chính dùng thời gian nghỉ thế nào
Nhiều người chăm, khi được thay ca, lại dùng thời gian đó để làm việc nhà, đi chợ, lo giấy tờ cho ông bà — tức là vẫn làm việc chăm sóc. Thời gian nghỉ nên có ít nhất một phần dành cho chính mình:
- Ngủ bù.
- Đi khám sức khoẻ của mình.
- Gặp bạn bè, đi cà phê, đi chơi với vợ/chồng, con cái.
- Vận động, đi bộ, tập thể dục.
- Làm điều mình thích: đọc sách, xem phim, đi chùa.
Khi người chăm chính thấy áy náy
"Bố đang ốm mà mình đi chơi", "giao mẹ cho người khác không yên tâm" — cảm giác này rất phổ biến. Hãy nhớ: nghỉ ngơi giúp mình chăm bố mẹ tốt hơn, kiên nhẫn hơn, bền bỉ hơn. Người thay ca có thể không làm giống hệt mình, nhưng vẫn an toàn — và ông bà cũng có thể vui khi được gặp người khác, được con cháu khác chăm.
Chuẩn bị cho ông bà
- Giới thiệu người thay ca từ trước, để ông bà làm quen khi mình còn ở đó.
- Giải thích nhẹ nhàng: "Chiều nay chị Hoa ở với mẹ, con đi khám, tối con về."
- Với người sa sút trí tuệ: thay ca đều đặn, cùng người quen, cùng giờ giúp ông bà ít bối rối.
- Lưu trú ngắn hạn ở cơ sở: thăm cơ sở trước cùng ông bà nếu được, mang đồ quen thuộc.
Góc nhìn hôm nay: nghỉ ngơi là một phần của chăm sóc
Ở Việt Nam, dịch vụ thay ca chuyên nghiệp còn ít và chủ yếu ở thành phố lớn, nên gia đình vẫn là nguồn thay ca chính. Điều quan trọng nhất là cả nhà công nhận người chăm chính cần được nghỉ, và chủ động đề nghị thay ca thay vì đợi người chăm phải xin. Một câu "Thứ Bảy này để em chăm mẹ, chị đi nghỉ đi" có thể là món quà lớn nhất cho người đang gánh việc chăm sóc.
Câu hỏi thường gặp
Thay ca cho người chăm sóc là gì?
Là sắp xếp để người chăm chính được nghỉ ngơi thật sự trong khi ông bà vẫn được chăm sóc an toàn bởi người khác như anh chị em, người chăm thuê theo giờ hoặc dịch vụ chăm sóc ban ngày, lưu trú ngắn hạn.
Vì sao người chăm sóc người già cần được nghỉ?
Vì chăm sóc người già yếu thường kéo dài ngày đêm, nhiều năm. Không nghỉ ngơi, người chăm dễ kiệt sức, ốm, trầm cảm, mất kiên nhẫn. Nghỉ ngơi giúp họ chăm tốt hơn và lâu dài hơn.
Có những hình thức thay ca nào ở Việt Nam?
Phổ biến nhất là người nhà thay ca và thuê người chăm theo giờ. Ở một số thành phố lớn có trung tâm chăm sóc ban ngày và dịch vụ lưu trú ngắn hạn cho người cao tuổi. Câu lạc bộ, hội người cao tuổi cũng giúp ông bà có hoạt động vài giờ.
Bàn giao khi thay ca chăm ông bà cần những gì?
Thuốc và giờ uống, ăn uống, vệ sinh, cách đỡ đi lại, thói quen và điều giúp ông bà bình tĩnh, dấu hiệu cần gọi người chăm chính hoặc 115, cùng các số điện thoại cần thiết. Sổ tay chăm sóc giúp bàn giao dễ hơn.
Người chăm chính thấy áy náy khi nghỉ thì nên nghĩ sao?
Cảm giác áy náy rất phổ biến, nhưng nghỉ ngơi giúp mình kiên nhẫn và bền bỉ hơn khi chăm bố mẹ. Người thay ca có thể không làm giống hệt nhưng vẫn an toàn, và ông bà cũng có thể vui khi được người khác chăm.
