Sống an toàn trong nhà với người sa sút trí tuệ cần điều chỉnh nhà cửa theo những khó khăn mới của ông bà: bếp và gas (quên tắt bếp), thuốc men và hoá chất (uống nhầm, uống quá liều, nhầm nước tẩy là nước uống), vật sắc nhọn, dụng cụ điện, nước nóng (bỏng), cửa ra ngoài (đi lạc), tiền bạc và giấy tờ (bị lừa), và xe cộ (vẫn đòi lái xe). Nguyên tắc chung: giảm nguy hiểm nhưng vẫn giữ cho ông bà được tự làm những việc còn làm được, trong môi trường quen thuộc, đơn giản.
Nhìn nhà bằng mắt của người bệnh
Người sa sút trí tuệ có thể không còn nhận ra nguy hiểm: không biết bếp đang nóng, không phân biệt chai nước rửa chén với chai nước uống, không nhớ đã uống thuốc. Họ cũng có thể nhìn sai: một tấm thảm màu tối trông như cái hố, một tấm gương thành "người lạ trong nhà". Đi một vòng quanh nhà và tự hỏi: "Nếu không nhớ, không hiểu, thứ gì ở đây có thể làm bố bị thương?".
Bảng kiểm an toàn theo khu vực
| Khu vực | Nguy cơ | Biện pháp |
|---|---|---|
| Bếp | Quên tắt bếp, cháy nồi, rò gas; dao kéo; ăn phải đồ hỏng | Khoá van gas khi không có người giám sát; bếp từ có hẹn giờ tự tắt; thiết bị báo khói, báo gas; cất dao sắc; dọn tủ lạnh thường xuyên |
| Thuốc | Uống nhầm, uống quá liều | Cất toàn bộ thuốc vào tủ có khoá; người chăm đưa thuốc từng liều và nhìn uống |
| Hoá chất | Uống nhầm nước tẩy, thuốc diệt côn trùng | Cất cao, khoá; không đựng hoá chất trong chai nước uống, chai nước ngọt |
| Nhà tắm | Bỏng nước nóng, ngã, chết đuối trong chậu tắm | Đặt nhiệt độ bình nóng lạnh vừa phải; tay vịn, sàn chống trơn; không để ông bà tắm một mình khi đã lẫn nhiều |
| Điện | Bàn là, máy sưởi, ấm điện quên tắt | Cất thiết bị nhiệt khi không dùng; ổ cắm hẹn giờ |
| Cửa ra ngoài | Đi lạc, ra đường lớn | Chốt cửa ở vị trí khác tầm quen; chuông báo cửa; thẻ thông tin, định vị |
| Cầu thang, ban công | Ngã cao | Tay vịn chắc, cổng chắn đầu cầu thang nếu cần; khoá cửa ban công |
| Đồ vật nhỏ | Cho vào miệng (giai đoạn muộn): pin cúc áo, viên trang trí | Cất khỏi tầm tay |
| Vũ khí, dụng cụ nghề | Dùng sai mục đích, gây thương tích | Cất khoá dao rựa, súng hơi, cưa, máy móc |
| Tiền, giấy tờ | Cho tiền người lạ, mất giấy tờ, bị lừa ký | Giữ giấy tờ quan trọng ở chỗ an toàn; ông bà giữ một ít tiền mặt; người tin cậy quản lý tài khoản theo thoả thuận |
Môi trường đơn giản, quen thuộc
- Giữ đồ đạc ở chỗ cũ: thay đổi bố trí làm ông bà mất phương hướng.
- Bớt đồ lộn xộn: ít đồ trên bàn, trên lối đi giúp ông bà dễ tìm thứ cần và bớt vấp.
- Ánh sáng đều, không bóng tối, không chói; đèn ngủ ban đêm.
- Tương phản màu: bồn cầu, bậc cửa, tay vịn có màu khác nền giúp dễ nhận ra.
- Nhãn và hình: dán chữ to, hình vẽ lên cửa nhà vệ sinh, tủ quần áo.
- Gương: nếu ông bà sợ "người lạ" trong gương, có thể che hoặc tháo.
- Tiếng ồn: tivi, radio để vừa phải; người bệnh dễ bị kích động khi ồn.
Bếp: giữ niềm vui nấu nướng mà vẫn an toàn
Với nhiều bà, nấu ăn là một phần con người mình. Cấm hẳn có thể làm bà buồn và cáu. Có thể:
- Cho bà nấu khi có người ở cạnh.
- Giao những phần an toàn: nhặt rau, vo gạo, nêm nếm, bày mâm.
- Dùng bếp từ có tự ngắt, nồi cơm điện thay bếp gas khi có thể.
- Khoá van gas hoặc tháo núm vặn khi không có người giám sát.
Lái xe và đi xe máy
Lái xe đòi hỏi phản xạ, phán đoán, định hướng — những thứ suy giảm sớm trong sa sút trí tuệ. Đây là chủ đề khó vì xe gắn với sự tự do của ông bà. Dấu hiệu cần dừng: lạc đường quen, va quệt, vượt đèn đỏ, người đi cùng thấy sợ. Hãy nhờ bác sĩ cùng nói chuyện, đề xuất phương án thay thế (con cháu chở, xe ôm quen), cất chìa khoá nếu cần. Người sa sút trí tuệ điều khiển xe là nguy hiểm cho chính họ và người khác.
Tiền bạc và lừa đảo
Người sa sút trí tuệ rất dễ bị lừa: cho tiền người lạ, mua hàng qua điện thoại, ký giấy tờ không hiểu. Gia đình nên:
- Ở giai đoạn sớm, khi ông bà còn minh mẫn, cùng bàn về việc ai sẽ hỗ trợ quản lý tiền bạc, giấy tờ; hỏi luật sư, công chứng về các hình thức pháp lý phù hợp (uỷ quyền...).
- Giới hạn hạn mức thẻ, tài khoản ông bà dùng.
- Để ý cuộc gọi lạ, hàng hoá lạ giao đến nhà.
- Báo ngân hàng, hàng xóm thân về tình trạng của ông bà nếu cần.
Giám sát vừa phải
An toàn không có nghĩa là theo sát từng bước. Ở giai đoạn sớm, ông bà vẫn tự làm được nhiều việc — để ông bà làm, hỗ trợ khi cần. Ở giai đoạn giữa, cần có người ở nhà phần lớn thời gian. Ở giai đoạn muộn, cần chăm sóc liên tục. Mức giám sát thay đổi theo bệnh, nên rà lại nhà cửa định kỳ, nhất là khi ông bà có thay đổi mới.
Góc nhìn hôm nay: an toàn là để ông bà được sống ở nhà lâu hơn
Nhiều gia đình muốn ông bà được sống ở nhà mình, giữa người thân, đến cuối đời. Nhà an toàn là điều kiện để điều đó khả thi. Mỗi biện pháp nhỏ — khoá tủ thuốc, chuông báo cửa, bếp tự ngắt — là thêm một khoảng thời gian ông bà sống trong ngôi nhà quen thuộc. Đọc thêm hướng dẫn an toàn tại nhà cho người sa sút trí tuệ của Viện Lão hoá Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) và Alzheimer's Association.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao giữ an toàn trong nhà cho người bị lẫn?
Khoá van gas hoặc dùng bếp tự ngắt, cất thuốc và hoá chất vào tủ khoá, đặt nhiệt độ nước nóng vừa phải, cất vật sắc và thiết bị nhiệt, gắn chuông báo cửa, giữ đồ đạc ở chỗ quen, ánh sáng đều và dán nhãn hình lên cửa các phòng.
Người sa sút trí tuệ có nên nấu ăn không?
Có thể tiếp tục khi có người ở cạnh, giao các phần an toàn như nhặt rau, vo gạo, nêm nếm. Khi không có người giám sát nên khoá van gas hoặc dùng bếp tự ngắt để tránh quên tắt bếp.
Người bị lẫn có được lái xe máy không?
Lái xe đòi hỏi phản xạ và phán đoán suy giảm sớm trong bệnh. Khi ông bà lạc đường quen, va quệt hoặc người đi cùng thấy sợ thì nên dừng, nhờ bác sĩ cùng nói chuyện và đưa ra phương án đi lại thay thế.
Cất thuốc thế nào cho người sa sút trí tuệ?
Cất toàn bộ thuốc vào tủ có khoá, người chăm sóc đưa từng liều và nhìn ông bà uống. Không để thuốc dự trữ ở chỗ ông bà tự lấy được để tránh uống nhầm hoặc quá liều.
Làm sao phòng người bị lẫn bị lừa tiền?
Bàn sớm khi ông bà còn minh mẫn về người hỗ trợ quản lý tiền và giấy tờ, hỏi luật sư hoặc công chứng về hình thức pháp lý phù hợp, giới hạn hạn mức thẻ, để ý cuộc gọi lạ và giữ giấy tờ quan trọng ở chỗ an toàn.
