Thấy tội lỗi, bực bội, thậm chí giận người thân mình đang chăm là chuyện rất bình thường — gần như người chăm sóc nào cũng trải qua. Tội lỗi vì "chưa làm đủ", vì từng mất kiên nhẫn, vì muốn được nghỉ; bực bội vì mệt, vì người bệnh khó tính, vì anh chị em không phụ, vì cuộc sống riêng bị đảo lộn. Những cảm xúc ấy không biến mình thành người con tệ. Điều quan trọng là nhận ra, gọi tên chúng, tìm chỗ để chia sẻ, và thay đổi những gì có thể thay đổi để cảm xúc không tích tụ thành kiệt sức hay thành lời nói, hành động làm tổn thương.
Những cảm xúc hay gặp ở người chăm sóc
| Cảm xúc | Thường đến từ |
|---|---|
| Tội lỗi | Thấy mình chưa làm đủ; từng quát mắng người bệnh; muốn nghỉ ngơi; quyết định đưa bố mẹ vào cơ sở chăm sóc; ở xa không về được |
| Bực bội, giận | Mệt mỏi, mất ngủ; người bệnh hỏi đi hỏi lại, nghi ngờ, từ chối hợp tác; anh chị em không chia sẻ; cuộc sống riêng bị gián đoạn |
| Buồn, mất mát | Nhìn người thân suy yếu, không còn như trước — "mất mát trước khi mất" (đau buồn dự báo) |
| Lo âu | Sợ bố mẹ ngã, ốm nặng; lo tiền bạc; lo không biết tương lai thế nào |
| Cô đơn | Ít thời gian gặp bạn bè; cảm giác không ai hiểu |
| Xấu hổ | Có lúc mong mọi chuyện kết thúc, rồi thấy mình tệ |
| Oán giận cũ | Những tổn thương từ thời thơ ấu, mối quan hệ khó khăn với bố mẹ trỗi dậy khi phải chăm |
Có cả những cảm xúc tích cực xen lẫn: gần gũi hơn, biết ơn, tự hào vì làm được. Cảm xúc của người chăm sóc thường lẫn lộn — điều đó cũng bình thường.
Vì sao cần gọi tên cảm xúc
Cảm xúc bị dồn nén thường bùng ra vào lúc không ngờ: một câu quát khi mẹ làm đổ bát canh, một cơn khóc lúc nửa đêm, một trận cãi nhau với anh chị em. Nhận ra "mình đang bực vì mệt quá" giúp mình dừng lại trước khi nói điều làm tổn thương người khác. Các chuyên gia tâm lý gọi đây là bước đầu tiên để điều chỉnh cảm xúc.
Với cảm giác tội lỗi
- Phân biệt tội lỗi "có ích" và tội lỗi "vô ích": nếu mình thật sự làm sai điều gì (quát mắng, bỏ quên thuốc), tội lỗi nhắc mình sửa — xin lỗi, thay đổi. Nếu mình đã làm hết sức mà vẫn thấy có lỗi ("lẽ ra phải làm nhiều hơn nữa"), đó là tội lỗi không giúp ích gì.
- Đặt kỳ vọng thực tế: không ai chăm hoàn hảo. "Đủ tốt" là mục tiêu thực tế hơn "hoàn hảo".
- Nhớ rằng nghỉ ngơi không phải bỏ bê: nghỉ để chăm được lâu.
- Quyết định khó (đưa vào cơ sở, thuê người): nếu đã cân nhắc kỹ vì lợi ích của bố mẹ và khả năng của gia đình, đó là quyết định có trách nhiệm.
- Tự hỏi: "Nếu bạn mình ở hoàn cảnh này, mình sẽ nói gì với bạn?" — thường mình sẽ tử tế với bạn hơn với chính mình.
Với cảm giác bực bội, giận
Trong lúc đang bực
- Dừng lại: nếu người bệnh an toàn, rời khỏi phòng vài phút.
- Hít thở chậm vài nhịp.
- Nhắc mình: "Đó là bệnh, không phải bố cố tình."
- Quay lại khi bình tĩnh.
Giảm nguồn gây bực
- Mệt: ngủ đủ hơn, thay ca, chia việc.
- Hành vi của người bệnh: học cách giao tiếp với người sa sút trí tuệ, tìm nguyên nhân hành vi (đau, đói, buồn chán) — nhiều hành vi giảm khi hiểu và thay đổi cách tiếp cận.
- Anh chị em không phụ: nói thẳng, cụ thể, trong một buổi họp gia đình thay vì để giận âm ỉ.
- Cuộc sống riêng: giữ lại vài thứ cho mình — một buổi gặp bạn, một sở thích.
Khi cảm xúc vượt ngưỡng
Hãy tìm trợ giúp nếu:
- Thường xuyên quát mắng, có lúc muốn đánh người bệnh, hoặc đã có hành động làm đau người bệnh.
- Buồn bã, mất ngủ, mất hứng thú kéo dài trên hai tuần.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân.
- Dùng rượu, thuốc để chịu đựng.
Đây là dấu hiệu gánh nặng đã vượt sức, cần thay đổi cách chăm sóc (thêm người, thay ca, thuê hỗ trợ) và có thể cần gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Tìm trợ giúp là để bảo vệ cả mình và người thân.
Khi mối quan hệ với bố mẹ vốn khó khăn
Không phải ai cũng có tuổi thơ êm đềm với bố mẹ. Có người con phải chăm người cha từng nghiện rượu, người mẹ từng khắt khe, lạnh lùng. Những vết thương cũ có thể trỗi dậy khi chăm sóc. Một số điều có thể giúp:
- Chấp nhận rằng cảm xúc phức tạp là hợp lý.
- Đặt giới hạn rõ ràng về những gì mình có thể làm, không ép mình phải làm tất cả.
- Chia việc với người khác, thuê hỗ trợ để giữ khoảng cách cần thiết.
- Tìm chuyên gia tâm lý để được nâng đỡ.
Chăm sóc cha mẹ không đòi hỏi phải quên hết quá khứ. Mình có thể làm tròn trách nhiệm trong khả năng mà vẫn bảo vệ sức khoẻ tinh thần của mình.
Những cách nhỏ để chăm sóc cảm xúc mỗi ngày
- Viết vài dòng nhật ký: hôm nay mình thấy gì.
- Kể cho một người tin cậy.
- Ghi lại những khoảnh khắc đẹp: nụ cười của bố, câu chuyện của mẹ.
- Vận động nhẹ: đi bộ, tập thể dục.
- Cầu nguyện, thiền, đi chùa nếu đó là điều giúp mình bình an.
- Tham gia nhóm người chăm sóc cùng hoàn cảnh.
Góc nhìn hôm nay: tử tế với chính mình
Người chăm sóc thường tử tế với tất cả mọi người, trừ chính mình. Cảm xúc tiêu cực không làm mất đi tình thương mình dành cho bố mẹ — chúng chỉ cho thấy mình là con người, đang gánh một việc rất nặng. Cho phép mình được mệt, được buồn, được nghỉ, và được giúp đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Thấy bực bội khi chăm bố mẹ có phải là bất hiếu không?
Không. Bực bội, mệt mỏi, có lúc giận là phản ứng rất bình thường khi chăm sóc lâu dài dưới áp lực. Những cảm xúc ấy không làm mất đi tình thương. Điều quan trọng là nhận ra, chia sẻ và giảm nguồn gây căng thẳng.
Làm sao bớt cảm giác tội lỗi khi chăm người thân?
Phân biệt tội lỗi giúp mình sửa sai với tội lỗi vô ích khi đã làm hết sức, đặt kỳ vọng thực tế là đủ tốt thay vì hoàn hảo, nhớ rằng nghỉ ngơi không phải bỏ bê và tự hỏi mình sẽ nói gì nếu bạn mình ở hoàn cảnh này.
Đang bực với người bệnh thì nên làm gì?
Nếu người bệnh an toàn, rời phòng vài phút, hít thở chậm, nhắc mình rằng đó là bệnh chứ không phải người thân cố tình, rồi quay lại khi đã bình tĩnh.
Khi nào người chăm sóc cần tìm trợ giúp tâm lý?
Khi thường xuyên quát mắng hoặc có lúc muốn làm đau người bệnh, buồn bã mất ngủ kéo dài trên hai tuần, có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc phải dùng rượu, thuốc để chịu đựng.
Chăm bố mẹ khi từng có quan hệ khó khăn với họ thì sao?
Chấp nhận cảm xúc phức tạp là hợp lý, đặt giới hạn rõ về những gì mình có thể làm, chia việc hoặc thuê hỗ trợ để giữ khoảng cách cần thiết và tìm chuyên gia tâm lý nâng đỡ.
