Thực phẩm chức năng (thực phẩm bảo vệ sức khoẻ) không phải là thuốc và không có tác dụng chữa bệnh — đó là quy định của pháp luật Việt Nam, và trên nhãn bắt buộc ghi câu "Thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh". Một số sản phẩm có ích khi người già thật sự thiếu một chất (như vitamin D, B12, canxi), nhưng nên dùng khi có lý do rõ ràng, sau khi hỏi bác sĩ, và cảnh giác với lời quảng cáo "chữa khỏi", "thần dược", "thay thế thuốc".
Thực phẩm chức năng là gì
Ở Việt Nam, "thực phẩm chức năng" là cách gọi phổ biến cho một nhóm sản phẩm, trong đó có thực phẩm bảo vệ sức khoẻ (thường ở dạng viên, nang, gói), thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm bổ sung vi chất. Các sản phẩm này được quản lý như thực phẩm, không phải thuốc, nên yêu cầu chứng minh hiệu quả không chặt như thuốc.
Điều cần nhớ: sản phẩm được phép lưu hành chỉ có nghĩa là đã đăng ký theo quy định về an toàn — không có nghĩa là đã được chứng minh chữa được bệnh.
Khi nào thực phẩm bổ sung có thể có ích
| Chất | Có thể có ích khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Vitamin D | Ít ra nắng, nằm nhiều, xét nghiệm thiếu, loãng xương | Quá liều có thể gây tăng canxi máu; dùng theo chỉ định |
| Canxi | Ăn uống không đủ canxi, điều trị loãng xương | Có thể gây táo bón; tương tác một số thuốc; ưu tiên thức ăn trước |
| Vitamin B12 | Ăn chay trường, dùng lâu một số thuốc dạ dày hoặc tiểu đường, xét nghiệm thiếu | Cần xét nghiệm để biết có thiếu không |
| Sắt | Thiếu máu thiếu sắt đã xác định | Không tự uống khi chưa xét nghiệm; thiếu máu ở người già cần tìm nguyên nhân |
| Sữa dinh dưỡng y học | Chán ăn, sụt cân, suy dinh dưỡng, sau ốm, sau mổ | Chọn loại theo bệnh (tiểu đường, thận) — hỏi chuyên gia dinh dưỡng |
| Chất xơ bổ sung | Táo bón khi ăn uống chưa đủ xơ | Uống đủ nước kèm theo |
Nguyên tắc chung: bổ sung khi thiếu, không phải "càng nhiều càng tốt". Nhiều vitamin, khoáng chất khi dùng quá liều kéo dài có thể gây hại.
Những sản phẩm cần cẩn trọng
Sản phẩm hứa "bổ não", "chống lẫn"
Nhiều sản phẩm quảng cáo giúp tăng trí nhớ, phòng sa sút trí tuệ. Các tổ chức như Alzheimer's Association cho biết hiện chưa có thực phẩm bổ sung nào được chứng minh chắc chắn phòng hoặc chữa được sa sút trí tuệ. Một số thảo dược trong nhóm này (như bạch quả) có thể tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông.
Sản phẩm "bổ khớp", "tái tạo sụn"
Kết quả nghiên cứu về glucosamine, chondroitin cho thoái hoá khớp không thống nhất. Một số người thấy đỡ, nhiều nghiên cứu không thấy khác biệt rõ so với giả dược. Nếu muốn thử, hỏi bác sĩ và đánh giá lại sau một thời gian.
Sản phẩm "hạ đường huyết", "hạ huyết áp"
Nguy hiểm nhất là khi ông bà tin sản phẩm có thể thay thế thuốc và bỏ thuốc. Mỗi năm vẫn có những trường hợp đột quỵ, hôn mê do bỏ thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường để dùng sản phẩm quảng cáo.
Sản phẩm không rõ nguồn gốc, "thuốc gia truyền"
Cơ quan chức năng nhiều lần phát hiện sản phẩm trộn chất cấm hoặc thuốc tân dược không khai báo — như corticoid trong "thuốc đau khớp", thuốc hạ đường huyết trong "trà tiểu đường". Dùng lâu những thứ này gây hại nặng: loãng xương, tăng đường huyết, suy thượng thận, hạ đường huyết.
Dấu hiệu quảng cáo đáng ngờ
- Hứa "chữa khỏi hoàn toàn" bệnh mạn tính như tiểu đường, tăng huyết áp, thoái hoá khớp, ung thư.
- Khuyên "ngừng thuốc tây", "không cần đi viện".
- "Thần dược", "bí truyền", "100% thiên nhiên nên không có tác dụng phụ".
- Chỉ bán qua livestream, hội thảo tặng quà, điện thoại tư vấn của "bác sĩ" không rõ danh tính.
- Ép mua ngay, "giảm giá chỉ hôm nay", mua liệu trình dài.
- Dùng hình ảnh người nổi tiếng, bác sĩ mặc áo blouse không rõ nơi làm việc.
- Không có thông tin nhà sản xuất, số đăng ký rõ ràng.
Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) thường xuyên cảnh báo về các sản phẩm quảng cáo sai sự thật trên trang chính thức.
Trước khi cho ông bà dùng: năm câu hỏi
- Ông bà có thật sự thiếu chất này không? Có xét nghiệm, có chỉ định không?
- Có tương tác với thuốc đang dùng không? Hỏi bác sĩ, dược sĩ, mang theo sản phẩm.
- Liều bao nhiêu, dùng bao lâu? Có cần đánh giá lại không?
- Sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, mua ở nơi đáng tin không?
- Có lựa chọn từ thức ăn thay thế được không?
Khi ông bà đã lỡ mua nhiều
Nhiều gia đình phát hiện ông bà có cả tủ sản phẩm mua từ hội thảo, điện thoại tư vấn. Đừng trách mắng — ông bà mua vì muốn khoẻ, không muốn làm phiền con. Hãy:
- Gom lại, mang tới bác sĩ hỏi thứ nào dùng được, thứ nào nên bỏ.
- Đảm bảo ông bà không bỏ thuốc điều trị.
- Nhẹ nhàng giải thích về chiêu bán hàng nhắm vào người già.
- Nếu bị lừa bán với giá cao, quảng cáo sai sự thật, có thể phản ánh với cơ quan quản lý thị trường, Cục An toàn thực phẩm hoặc công an.
Góc nhìn hôm nay: ăn đủ trước, uống viên sau
Với phần lớn người già, ăn uống đủ chất, vận động, ngủ đủ, uống thuốc điều trị đúng mang lại lợi ích lớn hơn nhiều so với bất kỳ viên bổ nào. Thực phẩm bổ sung là công cụ cho những trường hợp thiếu cụ thể, không phải "bảo hiểm sức khoẻ". Tiền dành cho những hộp sản phẩm đắt tiền có khi nên dành cho một cặp kính đúng độ, một hàm răng giả vừa khít hay một tay vịn nhà tắm.
Câu hỏi thường gặp
Thực phẩm chức năng có chữa được bệnh không?
Không. Theo quy định ở Việt Nam, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh, và nhãn sản phẩm bắt buộc ghi rõ điều này.
Người già có nên uống vitamin tổng hợp không?
Không phải ai cũng cần. Bổ sung có ích khi thiếu một chất cụ thể như vitamin D, B12, canxi, thường được xác định qua thăm khám hoặc xét nghiệm. Nên hỏi bác sĩ để tránh dùng thừa và tương tác thuốc.
Có thực phẩm chức năng nào chống lẫn cho người già không?
Hiện chưa có thực phẩm bổ sung nào được chứng minh chắc chắn phòng hoặc chữa sa sút trí tuệ. Một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc chống đông. Vận động, kiểm soát huyết áp, giữ giao tiếp xã hội có bằng chứng tốt hơn.
Làm sao nhận biết quảng cáo thực phẩm chức năng lừa đảo?
Cảnh giác khi sản phẩm hứa chữa khỏi bệnh mạn tính, khuyên bỏ thuốc, gọi là thần dược, bán qua hội thảo tặng quà hoặc livestream, ép mua ngay và không rõ nhà sản xuất.
Ông bà mua nhiều thực phẩm chức năng thì con cháu nên làm gì?
Không trách mắng, gom sản phẩm mang tới bác sĩ hỏi thứ nào dùng được, đảm bảo ông bà không bỏ thuốc điều trị, giải thích về chiêu bán hàng và phản ánh với cơ quan chức năng nếu bị quảng cáo sai sự thật.
