Người già khó nhai thường do răng yếu, mất răng, hàm giả lỏng; khó nuốt (nuốt nghẹn, hay sặc) có thể do lão hoá cơ nuốt, sau đột quỵ, Parkinson, sa sút trí tuệ hoặc bệnh thực quản. Cách giúp: chế biến món mềm, ẩm, thành miếng nhỏ hợp với khả năng của ông bà; ngồi thẳng khi ăn và 30 phút sau ăn; ăn chậm, miếng nhỏ, không vừa ăn vừa nói. Ho sặc thường xuyên khi ăn uống, sốt tái đi tái lại, sụt cân là dấu hiệu phải đi khám — nguy cơ viêm phổi hít rất cao.
Khó nhai và khó nuốt khác nhau thế nào
| Khó nhai | Khó nuốt | |
|---|---|---|
| Vấn đề ở | Răng, lợi, hàm, cơ nhai | Miệng, họng, thực quản, thần kinh điều khiển nuốt |
| Biểu hiện | Ngậm thức ăn lâu, nhả bã, tránh thịt, rau sống, cơm khô | Ho, sặc khi ăn uống; giọng ướt, khò khè sau khi nuốt; cảm giác thức ăn mắc ở cổ, ngực; chảy nước dãi; nuốt nhiều lần một miếng |
| Nguy cơ chính | Ăn kém, thiếu đạm, sụt cân | Sặc vào phổi, viêm phổi hít, nghẹn tắc đường thở, suy dinh dưỡng, mất nước |
| Nên khám | Nha sĩ | Bác sĩ tai mũi họng, thần kinh, tiêu hoá; chuyên viên âm ngữ trị liệu |
Dấu hiệu khó nuốt cần đi khám
- Ho hoặc sặc trong và ngay sau khi ăn, uống — nhất là khi uống nước.
- Giọng nói ướt, ọc ọc sau khi nuốt.
- Thức ăn đọng lại trong miệng, má.
- Nuốt nhiều lần cho một miếng.
- Cảm giác nghẹn, mắc ở cổ họng hoặc ngực.
- Ăn rất lâu, mệt khi ăn, bỏ dở bữa.
- Sụt cân, mất nước.
- Sốt, viêm phổi tái đi tái lại không rõ nguyên nhân.
Một điểm quan trọng: có những người sặc "thầm lặng" — thức ăn, nước đi vào đường thở mà không ho, hay gặp sau đột quỵ. Vì thế không ho không có nghĩa là nuốt an toàn. Người vừa bị đột quỵ cần được nhân viên y tế đánh giá nuốt trước khi cho ăn uống.
Kết cấu món ăn: từ mềm đến xay nhuyễn
Khung phân loại IDDSI (Sáng kiến tiêu chuẩn hoá chế độ ăn cho người khó nuốt quốc tế) được nhiều bệnh viện trên thế giới dùng để mô tả các mức kết cấu thức ăn và độ đặc của nước uống. Gia đình không cần thuộc hết, nhưng nên biết có nhiều mức khác nhau và chuyên viên y tế có thể chỉ định mức phù hợp cho ông bà. Một số mức hay gặp:
| Mức | Mô tả | Ví dụ món Việt |
|---|---|---|
| Mềm, cắt nhỏ | Mềm, ẩm, nghiền được bằng nĩa, miếng nhỏ | Cá hấp gỡ xương, thịt băm nhừ, đậu phụ non, trứng hấp, bí đỏ, cà rốt hầm |
| Băm nhuyễn, ẩm | Hạt nhỏ, mềm, có nước sốt, không cần nhai nhiều | Cháo đặc với thịt băm, cá băm nhừ có sốt, rau nấu nát |
| Xay nhuyễn | Mịn, không lợn cợn, giữ được hình trên thìa | Cháo xay, súp xay, khoai nghiền mịn, trứng hấp mịn |
| Nước làm đặc | Nước uống được làm đặc theo các mức | Dùng bột làm đặc theo hướng dẫn của nhân viên y tế |
Nguyên tắc chung với người khó nuốt: thức ăn đồng nhất (không vừa lỏng vừa đặc trong một miếng, ví dụ canh có cái lổn nhổn), ẩm (có sốt, có nước dùng sánh), không vụn, không dai, không dính.
Những thức ăn dễ gây nghẹn, sặc
- Dính: xôi, bánh dày, bánh nếp, bánh mì mềm dính, khoai sọ dẻo.
- Dai, xơ: thịt bò xào, mực, rau muống già, cần tây, giò sống.
- Vụn, khô: bánh quy, bánh mì giòn, cơm rang, ruốc bông.
- Tròn, trơn: thạch, nho nguyên quả, viên trân châu, lạc, hạt.
- Có xương, hạt: cá nhiều xương dăm, quả có hạt.
- Hỗn hợp lỏng và đặc: bát canh có rau và nước loãng, cháo loãng có hạt.
- Nước loãng: với người sặc nhiều, nước lọc lại là thứ dễ sặc nhất.
Không phải người già nào cũng phải tránh hết những món này. Người chỉ khó nhai nhẹ có thể ăn nhiều thứ nếu cắt nhỏ, nấu kỹ. Người khó nuốt nặng cần theo đúng mức kết cấu được chỉ định.
Tư thế và cách cho ăn an toàn
- Ngồi thẳng lưng, tốt nhất ngồi ghế, chân chạm sàn. Người nằm giường thì nâng đầu giường cao, ngồi thẳng nhất có thể.
- Cằm hơi cúi khi nuốt (nếu được hướng dẫn), không ngửa cổ.
- Miếng nhỏ, thìa nhỏ, nuốt xong miếng này mới cho miếng tiếp.
- Ăn chậm, không vội, không ép.
- Không vừa ăn vừa nói chuyện, không xem tivi gây xao nhãng (đặc biệt với người sa sút trí tuệ).
- Kiểm tra miệng sau bữa xem còn thức ăn đọng không.
- Ngồi thẳng khoảng 30 phút sau ăn, không nằm ngay.
- Vệ sinh răng miệng sau ăn — miệng sạch giúp giảm vi khuẩn nếu có lỡ sặc.
Người cho ăn nên ngồi ngang tầm mắt người được cho ăn, không đứng từ trên cao đút xuống (khiến người ăn phải ngửa cổ).
Khi bị nghẹn
Nếu ông bà nghẹn mà vẫn ho được, nói được: khuyến khích ho mạnh, không vỗ lưng hay cho uống nước lúc đang ho sặc. Nếu ông bà không ho được, không nói được, không thở được, tay ôm cổ — đó là tắc nghẽn đường thở, gọi 115 ngay và làm sơ cứu tắc nghẽn theo hướng dẫn (vỗ lưng, ép bụng). Nên học sơ cứu tại các lớp của Hội Chữ thập đỏ hoặc cơ sở y tế; gia đình có người khó nuốt càng nên học.
Giúp người khó nhai
- Đi khám nha: chữa răng sâu, lợi viêm, làm hoặc chỉnh hàm giả cho khít. Hàm giả lỏng gây đau, khó nhai, ông bà sẽ ăn kém.
- Nấu kỹ, cắt nhỏ: thịt băm, thịt hầm mềm, cá thay thịt, đậu phụ, trứng.
- Thêm nước sốt cho món khô.
- Rau: chọn rau non, nấu mềm, thái nhỏ; bí, mướp, rau ngót, mồng tơi.
- Trái cây: chín mềm như chuối, đu đủ, hồng xiêm, bơ; hoặc xay sinh tố.
- Không làm nhuyễn mọi thứ khi chưa cần: ông bà còn nhai được món mềm thì để ông bà nhai — giữ cơ nhai, giữ niềm vui ăn uống.
Giữ bữa ăn vẫn ngon và có phẩm giá
Món xay nhuyễn dễ trông như "cháo hổ lốn", làm người già mất hứng. Vài cách: xay riêng từng món, bày riêng từng phần trên đĩa với màu sắc khác nhau; nêm nếm đủ vị; dùng khuôn tạo hình nếu có; cho ông bà ăn cùng mâm với cả nhà. Hỏi ông bà muốn ăn món nào, và tìm cách làm món đó mềm đi.
Góc nhìn hôm nay: đánh giá nuốt là việc của chuyên môn
Ở nhiều bệnh viện lớn đã có chuyên viên âm ngữ trị liệu (ngôn ngữ trị liệu) đánh giá và tập nuốt, nhất là sau đột quỵ. Nếu ông bà khó nuốt, hãy hỏi bác sĩ về đánh giá nuốt và bài tập nuốt. Đọc thêm tài liệu của IDDSI và hướng dẫn chăm sóc người khó nuốt của các bệnh viện phục hồi chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu người già bị khó nuốt là gì?
Ho hoặc sặc khi ăn uống, giọng ướt sau khi nuốt, thức ăn đọng trong miệng, nuốt nhiều lần một miếng, cảm giác nghẹn, ăn rất lâu, sụt cân và viêm phổi tái đi tái lại. Có người sặc thầm lặng không ho nên cần được đánh giá chuyên môn.
Người già khó nuốt nên ăn gì?
Thức ăn mềm, ẩm, đồng nhất, không vụn, không dai, không dính như cháo đặc, cá băm có sốt, trứng hấp, đậu phụ non, rau củ nghiền. Mức kết cấu cụ thể nên do nhân viên y tế chỉ định theo khả năng nuốt.
Vì sao người già khó nuốt lại dễ bị viêm phổi?
Vì thức ăn, nước uống hoặc nước bọt có thể đi nhầm vào đường thở, mang vi khuẩn xuống phổi gây viêm phổi hít. Ngồi thẳng khi ăn và sau ăn, ăn chậm, miếng nhỏ, giữ răng miệng sạch giúp giảm nguy cơ.
Người già khó nuốt có nên uống nước lọc không?
Với người sặc nhiều, nước loãng lại là thứ dễ sặc nhất. Nhân viên y tế có thể chỉ định làm đặc nước uống ở mức phù hợp. Không tự ý làm đặc hay cấm nước khi chưa được đánh giá.
Ông bà bị nghẹn khi ăn phải làm gì?
Nếu còn ho, nói được thì khuyến khích ho mạnh. Nếu không ho, không nói, không thở được thì gọi 115 ngay và làm sơ cứu tắc nghẽn đường thở theo hướng dẫn. Gia đình có người khó nuốt nên học sơ cứu.
