Khám sức khoẻ định kỳ cho người cao tuổi không chỉ là đo huyết áp và xét nghiệm máu, mà nên bao gồm cả những thứ ảnh hưởng trực tiếp tới sinh hoạt: thị lực, thính lực, trí nhớ, tâm trạng, dinh dưỡng, sức cơ – thăng bằng, nguy cơ té ngã, răng miệng, rà soát thuốc và tiêm chủng. Các xét nghiệm cụ thể nên do bác sĩ chọn theo tuổi, giới và bệnh nền — không phải gói càng nhiều xét nghiệm càng tốt.
Khám định kỳ ở người già khác người trẻ ở đâu
Ở người trẻ, khám định kỳ chủ yếu để phát hiện sớm bệnh. Ở người già, ngoài phát hiện bệnh, còn cần đánh giá khả năng chức năng: ông bà còn tự đi lại, tự ăn, tự tắm, tự quản lý thuốc được không; có nguy cơ ngã không; có buồn chán, hay quên không. Lão khoa gọi đây là "đánh giá lão khoa toàn diện". Không phải nơi nào cũng làm đủ, nhưng gia đình có thể chủ động hỏi bác sĩ về từng phần.
Bảng kiểm khám định kỳ tham khảo
| Mục | Thường bao gồm | Tần suất tham khảo |
|---|---|---|
| Khám tổng quát | Cân nặng, chiều cao, huyết áp, mạch, nghe tim phổi, khám bụng | Mỗi lần khám |
| Xét nghiệm máu cơ bản | Công thức máu, đường huyết, mỡ máu, chức năng gan thận | Theo bác sĩ, thường hằng năm hoặc theo bệnh |
| Nước tiểu | Tổng phân tích nước tiểu | Theo bác sĩ |
| Thị lực | Đo thị lực, nhãn áp, đáy mắt | Theo hẹn của bác sĩ mắt; người tiểu đường khám đáy mắt hằng năm |
| Thính lực | Hỏi, kiểm tra nhanh; đo thính lực khi nghi nghe kém | Khi có dấu hiệu |
| Răng miệng | Khám răng, lợi, răng giả | Định kỳ theo nha sĩ |
| Trí nhớ | Bộ câu hỏi sàng lọc nhận thức ngắn | Khi gia đình hoặc ông bà thấy thay đổi |
| Tâm trạng | Câu hỏi sàng lọc trầm cảm | Định kỳ, nhất là sau mất mát |
| Vận động, thăng bằng, té ngã | Hỏi về ngã, đo thời gian đứng dậy đi vài mét, đứng một chân | Ít nhất hằng năm |
| Dinh dưỡng | Sụt cân, ăn uống, nhai nuốt | Mỗi lần khám |
| Rà soát thuốc | Xem toàn bộ thuốc đang dùng | Ít nhất hằng năm |
| Tiêm chủng | Cúm, phế cầu, zona, uốn ván… | Xem lại mỗi năm |
Sàng lọc ung thư ở người cao tuổi
Sàng lọc ung thư ở người già là vấn đề cần cân nhắc từng người, không phải ai cũng nên làm mọi xét nghiệm. Nhiều hướng dẫn quốc tế (như của Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ, USPSTF) có khuyến cáo về:
- Ung thư đại trực tràng: sàng lọc cho người trong một độ tuổi nhất định; sau khoảng 75 tuổi, quyết định theo sức khoẻ và lần sàng lọc trước.
- Ung thư vú: chụp X-quang tuyến vú định kỳ cho phụ nữ trong độ tuổi khuyến cáo; ở người rất cao tuổi, bằng chứng còn hạn chế.
- Ung thư phổi: chụp cắt lớp liều thấp cho người hút thuốc lá nhiều năm trong độ tuổi nhất định.
- Ung thư cổ tử cung: thường có thể ngừng sau một độ tuổi nếu các lần trước bình thường.
Lý do cân nhắc: sàng lọc có lợi khi người được sàng lọc có đủ thời gian sống và sức khoẻ để hưởng lợi từ điều trị sớm; ở người rất yếu, xét nghiệm và can thiệp tiếp theo có thể gây hại nhiều hơn lợi. Hãy hỏi bác sĩ: "Với tuổi và sức khoẻ của bố tôi, có nên sàng lọc ung thư nào không?".
Những phép thử đơn giản bác sĩ có thể làm
Đứng dậy và đi (Timed Up and Go)
Ông bà ngồi ghế, đứng dậy, đi khoảng 3 mét, quay lại, ngồi xuống. Thời gian và dáng đi giúp đánh giá nguy cơ ngã. Chương trình STEADI của CDC Hoa Kỳ dùng phép thử này để sàng lọc.
Đứng lên ngồi xuống ghế
Đứng lên ngồi xuống liên tục không chống tay trong một khoảng thời gian hoặc số lần nhất định — đánh giá sức cơ chân.
Sàng lọc trí nhớ
Các bộ câu hỏi ngắn như nhớ ba từ, vẽ đồng hồ. Đây là sàng lọc, không phải chẩn đoán.
Câu hỏi về tâm trạng
"Trong hai tuần qua ông có hay buồn chán không? Có còn hứng thú với việc thường làm không?"
Gói khám sức khoẻ: chọn thế nào
Nhiều bệnh viện, phòng khám có gói khám sức khoẻ cho người cao tuổi. Khi chọn:
- Nhiều xét nghiệm không có nghĩa là tốt hơn. Một số xét nghiệm (như nhiều "chỉ điểm ung thư" làm tràn lan) có thể cho kết quả bất thường giả, gây lo lắng và kéo theo can thiệp không cần thiết.
- Ưu tiên gói có bác sĩ khám và tư vấn, đọc kết quả cùng gia đình, không chỉ phát tờ kết quả.
- Hỏi gói có đánh giá chức năng (thị lực, thính lực, ngã, trí nhớ) không.
- Mang theo kết quả cũ để bác sĩ so sánh.
Người đang được theo dõi bệnh mạn tính ở một nơi, nên khám định kỳ ở chính nơi đó để hồ sơ liên tục.
Chuẩn bị và theo dõi sau khám
- Hỏi trước có cần nhịn đói không; với người dùng thuốc tiểu đường, hỏi cách dùng thuốc sáng hôm đó.
- Mang danh sách thuốc, kết quả cũ, sổ theo dõi.
- Ghi những thay đổi gia đình thấy trong năm: ngã, sụt cân, hay quên, ngủ kém.
- Sau khám: lưu kết quả vào hồ sơ của ông bà; làm theo những việc bác sĩ đề nghị (khám chuyên khoa, đổi thuốc, tiêm phòng); đặt lịch lần sau.
Góc nhìn hôm nay: khám để giữ ông bà tự lập
Mục tiêu của khám định kỳ ở tuổi già không chỉ là sống lâu, mà là sống khoẻ, tự lập lâu nhất có thể. Một cặp kính mới, một máy trợ thính, một lần chỉnh thuốc huyết áp để bớt chóng mặt, một lời khuyên tập thăng bằng — những việc nhỏ phát hiện qua khám định kỳ có thể giữ ông bà đi chợ, đi chùa được thêm nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi nên khám sức khoẻ định kỳ bao lâu một lần?
Thường ít nhất mỗi năm một lần, và theo lịch tái khám của bác sĩ nếu có bệnh mạn tính. Một số mục như khám mắt, răng, sàng lọc ung thư có lịch riêng tuỳ tuổi và nguy cơ.
Khám sức khoẻ cho người già gồm những gì?
Ngoài khám tổng quát và xét nghiệm cơ bản, nên đánh giá thị lực, thính lực, răng miệng, trí nhớ, tâm trạng, dinh dưỡng, sức cơ và thăng bằng, nguy cơ té ngã, rà soát thuốc và tiêm chủng.
Người già có cần tầm soát ung thư không?
Tuỳ từng người. Các hướng dẫn quốc tế có khuyến cáo theo độ tuổi cho một số loại ung thư, nhưng ở người rất cao tuổi hoặc sức khoẻ yếu, lợi ích có thể không vượt rủi ro. Nên hỏi bác sĩ dựa trên tuổi và sức khoẻ cụ thể.
Gói khám nhiều xét nghiệm có tốt hơn không?
Không nhất thiết. Làm quá nhiều xét nghiệm, nhất là chỉ điểm ung thư tràn lan, có thể cho kết quả bất thường giả gây lo lắng và can thiệp không cần thiết. Nên chọn gói có bác sĩ khám, tư vấn và đánh giá chức năng.
Phép thử đứng dậy và đi dùng để làm gì?
Phép thử Timed Up and Go yêu cầu người già đứng dậy khỏi ghế, đi khoảng 3 mét, quay lại và ngồi xuống. Thời gian và dáng đi giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ té ngã.
