Dạy trẻ biết quan tâm ông bà hiệu quả nhất bằng việc nhỏ lặp lại hằng ngày — mời ông bà ăn cơm, rót nước, lấy dép, chào khi đi học về, gọi điện kể chuyện — và bằng tấm gương của chính bố mẹ. Trẻ cũng cần được giải thích những thay đổi của ông bà theo cách phù hợp tuổi: vì sao ông nghe kém, vì sao bà hay quên, vì sao ông phải đi gậy. Khi hiểu, trẻ bớt sợ, bớt khó chịu và biết cách giúp. Mối gắn bó giữa ông bà và cháu tốt cho cả hai thế hệ.
Vì sao mối quan hệ ông bà – cháu quan trọng
- Với ông bà: có niềm vui, có vai trò, bớt cô đơn, có lý do để vận động, kể chuyện, học điều mới.
- Với cháu: thêm người lớn yêu thương, học được sự kiên nhẫn, lòng biết ơn, lịch sử gia đình, cách đối xử với người yếu hơn.
- Với gia đình: nếp nhà được truyền lại; bố mẹ có thêm đồng minh nuôi dạy con.
Bắt đầu từ tấm gương của bố mẹ
Trẻ học nhiều nhất từ việc quan sát. Một đứa trẻ thấy bố mẹ:
- Gọi điện cho ông bà mỗi tối,
- Mời ông bà ăn trước,
- Nói chuyện lễ phép, kiên nhẫn khi ông bà hỏi lại,
- Đưa ông bà đi khám, ngồi nghe ông bà kể chuyện,
— sẽ tự nhiên làm theo. Ngược lại, nếu bố mẹ nói về ông bà bằng lời phàn nàn, gắt gỏng với ông bà, trẻ cũng học theo. Cách bố mẹ đối xử với ông bà hôm nay có thể là cách con cái đối xử với bố mẹ ngày mai.
Việc nhỏ trẻ làm được theo tuổi
| Tuổi | Việc gợi ý |
|---|---|
| 3–5 tuổi | Chào ông bà khi đi, khi về; mời ông bà ăn cơm; lấy dép, lấy kính cho ông bà; vẽ tranh tặng ông bà; hát cho ông bà nghe |
| 6–9 tuổi | Rót nước mời ông bà; xếp bát đũa; dắt tay bà đi dạo; đọc truyện cho ông nghe; gọi video kể chuyện ở trường; giúp tưới cây cùng ông |
| 10–12 tuổi | Nhắc ông bà uống thuốc (có bố mẹ kiểm tra); dạy ông bà dùng điện thoại; phỏng vấn ông bà về chuyện ngày xưa; giúp việc nhà nhẹ cho ông bà |
| Tuổi teen | Đi chợ giúp, đưa ông bà đi sinh hoạt hội (nếu an toàn), ghi lại câu chuyện gia đình, cùng ông bà làm một dự án (album ảnh, cây gia phả), ngồi trông ông bà một buổi để bố mẹ nghỉ |
Không giao cho trẻ những việc vượt sức hoặc không an toàn: đỡ ông bà đứng dậy khi trẻ còn nhỏ, tự soạn thuốc, đưa ông bà ra đường lớn một mình. Trẻ nên là người giúp đỡ trong vai của trẻ, không phải người chăm sóc chính.
Giải thích những thay đổi của ông bà cho trẻ
Trẻ có thể sợ, khó chịu, hoặc trêu chọc khi ông bà thay đổi: nghe kém, đi chậm, hay quên, nói lặp lại, có mùi thuốc, nằm một chỗ. Giải thích đơn giản, trung thực, phù hợp tuổi:
- Nghe kém: "Tai của ông giờ yếu rồi, con nói chậm và nhìn vào mặt ông là ông nghe rõ."
- Đi chậm, dùng gậy: "Chân bà mỏi, cái gậy giúp bà đi vững. Con đi chậm cùng bà nhé."
- Hay quên (sa sút trí tuệ): "Ông bị bệnh làm cho trí nhớ yếu đi. Ông không cố tình quên. Ông vẫn thương con." Trẻ cần biết đây không phải lỗi của trẻ khi ông quên tên mình.
- Nằm viện, ốm nặng: nói thật ở mức trẻ hiểu được, cho trẻ cơ hội vẽ tranh, gửi lời nhắn, thăm ông bà nếu phù hợp.
Hỏi trẻ cảm thấy thế nào, cho phép trẻ được buồn, được sợ, và trả lời câu hỏi của trẻ.
Hoạt động gắn kết ông bà và cháu
- Nấu ăn cùng: bà dạy cháu gói bánh, nhặt rau, làm món quê.
- Trồng cây: một chậu rau trên ban công do ông và cháu cùng chăm.
- Kể chuyện: ông bà kể chuyện ngày xưa, chuyện cổ tích; cháu kể chuyện ở trường.
- Đồng dao, nếp vui dân gian: ông bà dạy cháu những bài đồng dao, cách chơi dân gian như ô ăn quan, nhảy dây thời nhỏ của ông bà.
- Xem ảnh cũ: cùng xem album gia đình, cháu hỏi, ông bà kể.
- Dự án gia đình: làm cây gia phả, album, ghi âm câu chuyện của ông bà.
- Cháu dạy ông bà: dùng điện thoại, gọi video, chụp ảnh — ông bà thấy vui, cháu thấy mình có ích.
Với ông bà ở xa
- Gọi video định kỳ, để trẻ kể chuyện, khoe bài vẽ, hát.
- Gửi thư tay, tranh vẽ, thiệp.
- Về thăm ông bà dịp hè, Tết; để trẻ ở với ông bà vài ngày nếu được.
- Nhắc trẻ ngày sinh nhật, ngày lễ của ông bà.
Khi ông bà và cháu có xung đột
Ông bà có thể khó tính, mắng cháu theo cách cũ; cháu tuổi teen có thể thấy ông bà "lạc hậu", ngại nói chuyện. Bố mẹ là cầu nối: giải thích cho cháu hiểu ông bà, nói riêng với ông bà về cách cháu cảm nhận, tìm những điểm chung (một món ăn, một môn cờ, một bộ phim cũ). Không ép trẻ phải thân thiết, nhưng dạy trẻ luôn lễ phép, tôn trọng.
Góc nhìn hôm nay: gieo hạt cho tương lai
Dạy trẻ quan tâm ông bà không chỉ là chuyện của hôm nay. Đó là cách gieo vào trẻ lòng biết ơn, sự tử tế với người già, người yếu — những giá trị trẻ mang theo cả đời, và có thể là cách chính trẻ sẽ đối xử với bố mẹ mai sau. Như ca dao nói "Lên non mới biết non cao" — nhưng trẻ được dạy từ nhỏ thì không cần đợi đến khi làm cha mẹ mới hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao dạy trẻ biết quan tâm ông bà?
Bằng việc nhỏ lặp lại hằng ngày như chào hỏi, mời ăn, rót nước, lấy dép, gọi điện kể chuyện, bằng tấm gương của bố mẹ trong cách đối xử với ông bà và bằng các hoạt động chung như nấu ăn, trồng cây, nghe kể chuyện xưa.
Trẻ mấy tuổi có thể giúp chăm ông bà?
Trẻ 3–5 tuổi có thể chào hỏi, mời ăn, lấy dép kính; trẻ 6–9 tuổi rót nước, dắt tay đi dạo, đọc truyện; trẻ lớn hơn có thể dạy ông bà dùng điện thoại, nhắc thuốc có bố mẹ kiểm tra. Không giao việc vượt sức hoặc không an toàn.
Giải thích cho trẻ về ông bà bị lẫn thế nào?
Nói đơn giản rằng ông bà bị bệnh làm trí nhớ yếu đi, không cố tình quên và vẫn thương con. Trẻ cần biết việc ông bà quên tên mình không phải lỗi của trẻ, và được phép nói ra cảm xúc của mình.
Ông bà ở xa thì làm sao giữ gắn bó với cháu?
Gọi video định kỳ để cháu kể chuyện, khoe tranh, hát; gửi thư tay, thiệp; về thăm ông bà dịp hè, Tết và nhắc cháu nhớ ngày sinh nhật, ngày lễ của ông bà.
Có nên để trẻ nhỏ đỡ ông bà đứng dậy không?
Không nên với trẻ nhỏ vì cả hai có thể ngã. Trẻ nên giúp trong vai của trẻ như lấy đồ, dắt tay đi chậm trên mặt phẳng, gọi người lớn khi ông bà cần đỡ.
