Sau mổ gãy xương hông (gãy cổ xương đùi, gãy liên mấu chuyển), người cao tuổi cần được ngồi dậy và tập đi sớm theo hướng dẫn của bác sĩ và kỹ thuật viên — thường ngay trong vài ngày đầu — vì nằm lâu dễ gây viêm phổi, loét, huyết khối, mê sảng và mất cơ. Ở nhà, gia đình cần giúp ông bà tập đều, dùng khung tập đi đúng cách, tuân thủ các tư thế cần tránh (tuỳ loại mổ), phòng ngã lần hai, uống thuốc chống đông nếu được kê, ăn đủ đạm và điều trị loãng xương để phòng gãy lần sau.
Vì sao gãy xương hông ở người già là biến cố lớn
Gãy xương hông ở người già hầu như luôn cần phẫu thuật: hoặc kết hợp xương bằng nẹp vít, đinh; hoặc thay khớp háng (bán phần hoặc toàn phần), tuỳ vị trí gãy và tình trạng người bệnh. Các hướng dẫn quốc tế khuyên mổ sớm (trong vòng 1–2 ngày nếu sức khoẻ cho phép) và vận động sớm sau mổ, vì mỗi ngày nằm bất động là thêm nguy cơ biến chứng.
Nhiều nghiên cứu ghi nhận một tỉ lệ đáng kể người cao tuổi không lấy lại được khả năng đi lại như trước khi gãy. Phục hồi tốt hay không phụ thuộc nhiều vào sức khoẻ trước khi gãy, chất lượng phục hồi chức năng và sự hỗ trợ của gia đình.
Những ngày đầu sau mổ (thường ở viện)
- Kiểm soát đau để người bệnh vận động được — báo điều dưỡng khi ông bà đau nhiều.
- Ngồi dậy, đứng, tập đi sớm với khung tập đi, có kỹ thuật viên hướng dẫn.
- Phòng huyết khối: thuốc chống đông theo chỉ định, vận động cổ chân, tất áp lực nếu được dặn.
- Phòng mê sảng: kính, máy trợ thính, người nhà bên cạnh, nếp ngày đêm.
- Phòng viêm phổi: ngồi dậy, thở sâu, ho khạc.
- Phòng loét: thay đổi tư thế, nệm phù hợp, kiểm tra gót chân, xương cùng.
- Ăn uống: đủ năng lượng, đạm, nước.
Hỏi kỹ trước khi về nhà
- Ông bà được mổ kiểu gì (kết hợp xương hay thay khớp)?
- Chân mổ được chịu lực bao nhiêu (chịu lực hoàn toàn, một phần, chưa chịu lực)?
- Có tư thế nào phải tránh không, tránh trong bao lâu?
- Thuốc chống đông dùng bao lâu, cách dùng?
- Chăm sóc vết mổ, khi nào cắt chỉ?
- Bài tập tại nhà, tần suất?
- Khi nào tái khám, chụp phim kiểm tra?
- Có cần điều trị loãng xương không?
Tư thế cần tránh (khi bác sĩ dặn)
Với một số kiểu thay khớp háng, đặc biệt qua đường mổ phía sau, bác sĩ có thể dặn tránh một số tư thế trong vài tuần đầu để không trật khớp nhân tạo. Những dặn dò thường gặp:
- Không gập háng quá sâu (ví dụ không ngồi ghế quá thấp, không cúi gập người nhặt đồ dưới sàn).
- Không bắt chéo chân.
- Không xoay chân mổ vào trong.
Các hạn chế cụ thể khác nhau tuỳ kiểu mổ — làm đúng theo dặn dò của bác sĩ điều trị, không tự áp dụng theo người khác. Kết hợp xương bằng nẹp vít thường có dặn dò khác (chủ yếu về mức chịu lực).
Chuẩn bị nhà
| Hạng mục | Gợi ý |
|---|---|
| Phòng ngủ | Tầng trệt, gần nhà vệ sinh; giường đủ cao để ngồi xuống đứng lên không gập háng sâu |
| Ghế | Ghế cao, chắc, có tay vịn; tránh sofa thấp, ghế đẩu |
| Nhà vệ sinh | Bệ nâng bồn cầu, khung tay vịn quanh bồn cầu; ghế tắm; tay vịn |
| Lối đi | Đủ rộng cho khung tập đi; bỏ thảm, dây điện; đèn ngủ |
| Dụng cụ hỗ trợ | Khung tập đi hoặc gậy theo chỉ định; dụng cụ gắp đồ cán dài; dụng cụ hỗ trợ xỏ tất, xỏ giày; xà phòng có dây treo |
| Đồ dùng hằng ngày | Để ở tầm ngang hông đến vai |
Tập luyện tại nhà
Kỹ thuật viên sẽ hướng dẫn bài tập phù hợp. Thường gồm:
- Bài tập trên giường: gập duỗi cổ chân, co cơ đùi, co cơ mông, trượt gót.
- Tập đứng lên ngồi xuống đúng cách.
- Tập đi với khung tập đi, tăng dần quãng đường và thời gian.
- Tập thăng bằng, sức cơ khi đã vững hơn.
- Lên xuống cầu thang theo hướng dẫn ("lên chân lành, xuống chân đau").
Tập đều mỗi ngày, chia nhiều lần. Đau nhẹ khi tập là bình thường; đau tăng nhiều, sưng nóng, không chịu lực được — báo bác sĩ.
Dấu hiệu cần đi khám ngay
- Vết mổ sưng đỏ, nóng, chảy dịch, mủ, toác; sốt.
- Đau háng đột ngột tăng nhiều, chân ngắn lại, xoay bất thường (nghi trật khớp nhân tạo).
- Sưng đau bắp chân một bên; khó thở, đau ngực đột ngột (nghi huyết khối, thuyên tắc phổi) — gọi 115.
- Lú lẫn tăng, lơ mơ.
- Chảy máu bất thường khi dùng thuốc chống đông.
- Ngã.
Phòng gãy lần hai
Người đã gãy xương hông có nguy cơ gãy xương khác cao hơn. Hai việc quan trọng:
- Điều trị loãng xương: hỏi bác sĩ về đo mật độ xương và thuốc điều trị loãng xương — bước rất hay bị bỏ qua sau khi mổ xong.
- Phòng ngã: tìm nguyên nhân cú ngã lần trước (thuốc, mắt, huyết áp, nhà cửa), sửa nhà, tập thăng bằng, dùng dụng cụ hỗ trợ.
Dinh dưỡng và tinh thần
Người già sau mổ thường ăn kém, mất cơ nhanh. Ăn đủ đạm (cá, trứng, thịt, đậu, sữa), đủ năng lượng, đủ canxi, vitamin D theo tư vấn. Nhiều ông bà buồn chán, sợ không đi lại được nữa, sợ ngã — động viên, khen tiến bộ, để ý dấu hiệu trầm cảm.
Góc nhìn hôm nay: mục tiêu là đi lại được lần nữa
Nhiều gia đình nghĩ sau mổ ông bà nên nằm nghỉ cho "lành xương". Thực tế, với phần lớn trường hợp, vận động sớm theo hướng dẫn mới là chìa khoá giúp ông bà đi lại được lần nữa. Hãy là người đồng hành kiên nhẫn trong những tháng tập luyện ấy.
Câu hỏi thường gặp
Người già mổ gãy xương hông bao lâu thì đi lại được?
Khác nhau tuỳ kiểu mổ và sức khoẻ. Nhiều người được tập ngồi, đứng, đi với khung trong vài ngày đầu sau mổ theo hướng dẫn. Phục hồi đi lại thường mất nhiều tuần đến nhiều tháng và cần tập đều đặn.
Sau mổ thay khớp háng cần tránh tư thế nào?
Tuỳ kiểu mổ, bác sĩ có thể dặn tránh gập háng quá sâu, ngồi ghế quá thấp, bắt chéo chân, xoay chân vào trong trong vài tuần đầu. Hãy làm đúng dặn dò của bác sĩ điều trị.
Vì sao người già sau mổ gãy xương hông phải vận động sớm?
Vì nằm lâu dễ gây viêm phổi, loét tì đè, huyết khối, mê sảng và mất cơ nhanh. Vận động sớm theo hướng dẫn giúp giảm biến chứng và tăng khả năng đi lại trở lại.
Dấu hiệu nguy hiểm sau mổ gãy xương hông là gì?
Vết mổ sưng đỏ chảy mủ, sốt, đau háng tăng đột ngột hoặc chân ngắn lại, sưng đau bắp chân, khó thở hoặc đau ngực đột ngột, lú lẫn tăng, chảy máu bất thường và ngã.
Sau gãy xương hông có cần điều trị loãng xương không?
Nên hỏi bác sĩ. Người đã gãy xương hông có nguy cơ gãy xương khác cao hơn, và điều trị loãng xương kết hợp phòng ngã giúp giảm nguy cơ gãy lần sau. Đây là bước hay bị bỏ qua.
