Chăm người già sau đột quỵ tại nhà xoay quanh năm việc: phòng đột quỵ tái phát (uống thuốc đúng, kiểm soát huyết áp, đường huyết), tập phục hồi chức năng sớm và đều theo hướng dẫn, phòng biến chứng (sặc, viêm phổi, loét, ngã, huyết khối, co rút), hỗ trợ giao tiếp và tinh thần (rối loạn ngôn ngữ, trầm cảm sau đột quỵ rất hay gặp), và chăm sóc người chăm. Phục hồi thường nhanh nhất trong vài tháng đầu nhưng có thể tiếp tục cải thiện lâu dài nếu kiên trì tập luyện.
Đột quỵ để lại những gì
Tuỳ vùng não bị tổn thương, người bệnh có thể gặp:
- Yếu, liệt nửa người, khó đi lại, khó cầm nắm.
- Rối loạn nuốt, dễ sặc.
- Rối loạn ngôn ngữ: khó nói, khó tìm từ, khó hiểu lời người khác.
- Rối loạn cảm giác, đau, tê.
- Thị lực: mất một phần tầm nhìn, bỏ quên một bên không gian.
- Trí nhớ, chú ý, khả năng lập kế hoạch giảm.
- Thay đổi cảm xúc: trầm cảm, lo âu, dễ khóc, dễ cười không kiểm soát.
- Rối loạn tiểu tiện, đại tiện.
- Mệt mỏi kéo dài.
Phòng đột quỵ tái phát
Người đã đột quỵ có nguy cơ bị lại cao hơn. Việc quan trọng nhất:
- Uống thuốc đúng, đều, lâu dài: thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chống đông, thuốc hạ áp, hạ mỡ máu, đường huyết theo đơn. Không tự ngừng khi thấy khoẻ.
- Kiểm soát huyết áp — yếu tố quan trọng nhất: đo tại nhà, ghi sổ, ăn nhạt.
- Kiểm soát đường huyết, mỡ máu.
- Bỏ thuốc lá, không uống rượu.
- Tái khám đúng hẹn.
- Cả nhà thuộc dấu hiệu BE FAST để gọi 115 ngay nếu có lần đột quỵ mới.
Phục hồi chức năng: càng sớm càng đều càng tốt
Não có khả năng "học lại" một phần — các nhà khoa học gọi là tính mềm dẻo thần kinh. Tập luyện lặp đi lặp lại giúp não tạo đường kết nối mới. Phục hồi thường nhanh nhất trong những tháng đầu, nhưng nhiều người vẫn tiến bộ sau đó nếu tiếp tục tập.
| Loại phục hồi | Mục tiêu | Người hướng dẫn |
|---|---|---|
| Vật lý trị liệu | Đi lại, thăng bằng, sức cơ, tầm vận động | Kỹ thuật viên vật lý trị liệu |
| Hoạt động trị liệu | Tự ăn, mặc đồ, tắm rửa, đi vệ sinh, dùng tay | Chuyên viên hoạt động trị liệu |
| Âm ngữ trị liệu | Nói, hiểu, đọc, viết; nuốt | Chuyên viên âm ngữ trị liệu |
| Tâm lý | Cảm xúc, trầm cảm, lo âu | Bác sĩ, chuyên gia tâm lý |
Gia đình nên học các bài tập tại nhà từ kỹ thuật viên trước khi ra viện, và hỏi về tái khám phục hồi chức năng ở khoa phục hồi chức năng bệnh viện tỉnh, trung tâm y tế.
Tập tại nhà
- Tập theo lịch đều mỗi ngày, chia nhiều buổi ngắn.
- Khuyến khích người bệnh dùng bên yếu trong sinh hoạt (cầm cốc, chải tóc) theo khả năng, thay vì làm hết bằng bên khoẻ hoặc người nhà làm thay.
- Khi đỡ người bệnh, đứng ở bên yếu.
- Đặt đồ dùng, tivi, chỗ người nhà ngồi trò chuyện ở phía bên yếu (nếu người bệnh hay "bỏ quên" bên đó) theo hướng dẫn của chuyên viên.
- Tư thế đúng cho tay chân bên liệt để phòng co rút, đau vai: kê gối đỡ tay, không kéo tay bên liệt khi đỡ người bệnh dậy.
Phòng biến chứng
Sặc và viêm phổi
Rối loạn nuốt sau đột quỵ rất phổ biến. Cho ăn đúng kết cấu được chỉ định, ngồi thẳng khi ăn và sau ăn, miếng nhỏ, ăn chậm, vệ sinh răng miệng. Ho sặc, sốt, thở nhanh — báo bác sĩ.
Ngã
Yếu nửa người, kém thăng bằng, giảm cảm giác khiến người bệnh dễ ngã. Nhà an toàn, dụng cụ hỗ trợ đúng loại, có người đỡ khi đi lại.
Loét, co rút, huyết khối
Người nằm nhiều: lật trở, nệm chống loét, vận động thụ động các khớp, ngồi dậy và đi lại sớm theo chỉ định.
Đau vai bên liệt
Rất hay gặp. Không kéo tay bên liệt; kê gối đỡ tay khi ngồi, nằm; tập theo hướng dẫn.
Táo bón, rối loạn tiểu tiện
Lịch đi vệ sinh đều, uống đủ nước, chất xơ; báo bác sĩ khi bí tiểu, tiểu không tự chủ.
Giao tiếp với người bị rối loạn ngôn ngữ
- Nói chậm, câu ngắn, mỗi lần một ý; không nói to như quát.
- Cho thời gian trả lời, không nói thay, không sửa từng chữ.
- Dùng câu hỏi có/không, chỉ tay, hình ảnh, bảng chữ, bảng hình.
- Đối xử như người lớn — người khó nói không có nghĩa là không hiểu hay không thông minh.
- Giảm tiếng ồn khi trò chuyện.
Cảm xúc sau đột quỵ
Trầm cảm sau đột quỵ rất phổ biến — người bệnh mất khả năng làm những việc từng làm, phụ thuộc người khác, sợ đột quỵ lại. Dấu hiệu: buồn bã, chán nản, không chịu tập, bỏ ăn, mất ngủ. Trầm cảm làm phục hồi chậm hơn và điều trị được — hãy báo bác sĩ. Gia đình động viên, khen tiến bộ nhỏ, cho người bệnh tham gia quyết định.
Chăm sóc người chăm
Chăm người sau đột quỵ thường kéo dài nhiều tháng, nhiều năm. Học kỹ thuật nâng đỡ đúng để khỏi đau lưng, chia ca trong nhà, nghỉ ngơi, tìm hỗ trợ từ nhân viên y tế, câu lạc bộ người bệnh đột quỵ (một số bệnh viện có). Đừng ngại nhờ giúp đỡ.
Góc nhìn hôm nay: tiến bộ nhỏ cũng đáng mừng
Hôm nay ông tự cầm được thìa, tuần sau ông đi được ba bước với khung, tháng sau ông gọi được tên cháu — những tiến bộ nhỏ ấy là động lực cho cả người bệnh và gia đình. Ghi lại, khen ngợi, kể cho mọi người cùng mừng. Phục hồi sau đột quỵ là cuộc chạy đường dài; kiên trì quan trọng hơn tốc độ.
Câu hỏi thường gặp
Chăm người già sau đột quỵ tại nhà cần chú ý gì?
Uống thuốc đúng và kiểm soát huyết áp để phòng tái phát, tập phục hồi chức năng đều đặn theo hướng dẫn, phòng sặc, viêm phổi, ngã, loét, co rút, hỗ trợ giao tiếp và tinh thần, và chăm sóc cả người chăm.
Phục hồi sau đột quỵ mất bao lâu?
Khác nhau ở mỗi người. Tiến bộ thường nhanh nhất trong vài tháng đầu, nhưng nhiều người vẫn tiếp tục cải thiện lâu dài nếu kiên trì tập luyện theo hướng dẫn phục hồi chức năng.
Người bị đột quỵ có bị lại không?
Người đã đột quỵ có nguy cơ bị lại cao hơn. Uống thuốc đúng, kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, bỏ thuốc lá, không uống rượu và tái khám đúng hẹn giúp giảm nguy cơ.
Vì sao người sau đột quỵ hay bị sặc?
Vì đột quỵ có thể làm rối loạn chức năng nuốt, khiến thức ăn hoặc nước đi nhầm vào đường thở. Cần ăn đúng kết cấu được chỉ định, ngồi thẳng khi ăn, ăn chậm, miếng nhỏ và báo bác sĩ khi ho sặc, sốt.
Người sau đột quỵ buồn chán, không chịu tập phải làm sao?
Có thể là trầm cảm sau đột quỵ, tình trạng rất phổ biến và điều trị được. Hãy báo bác sĩ, động viên, khen những tiến bộ nhỏ và cho người bệnh tham gia quyết định về việc tập luyện.
