Trầm cảm ở người già là bệnh có thật và chữa được, nhưng rất hay bị bỏ sót vì bị nhầm là "tính khí tuổi già", "già thì buồn". Khác với người trẻ, người già trầm cảm thường ít nói "con buồn", mà than mệt, đau nhức nhiều chỗ, mất ngủ, chán ăn, hay cáu, thu mình, có khi giống lẫn. Khi những thay đổi ấy kéo dài trên hai tuần, cần đưa ông bà đi khám chuyên khoa.
Vì sao trầm cảm ở người già hay bị bỏ qua
- Người già ít nói về cảm xúc. Thế hệ ông bà coi buồn chán là chuyện phải tự chịu, nói ra là yếu.
- Triệu chứng giống bệnh cơ thể. Mệt, đau lưng, đau đầu, khó tiêu, mất ngủ — đi khám thì chỉ khám cái đau, không ai hỏi tâm trạng.
- Gia đình nghĩ đó là bình thường. "Bà già rồi, buồn là phải", "ông mất bà nên buồn thôi".
- Kỳ thị bệnh tâm thần. Đi khám "thần kinh", "tâm thần" bị coi là xấu hổ.
- Trầm cảm giống lẫn. Người già trầm cảm có thể chậm chạp, kém tập trung, hay quên, dễ bị nghĩ là sa sút trí tuệ.
Dấu hiệu cần để ý
Các tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm do bác sĩ áp dụng, nhưng gia đình có thể để ý những thay đổi sau, nhất là khi kéo dài gần như mỗi ngày trong hơn hai tuần:
| Nhóm | Biểu hiện hay gặp ở người già |
|---|---|
| Tâm trạng | Buồn, trống rỗng, hay khóc, hoặc cáu gắt, khó chịu với mọi người |
| Hứng thú | Bỏ những việc từng thích: không trồng cây, không xem thời sự, không đi chùa, không muốn gặp bạn |
| Cơ thể | Mệt mỏi, đau nhức không rõ nguyên nhân, chậm chạp, nằm suốt ngày |
| Ăn ngủ | Chán ăn, sụt cân; mất ngủ, dậy rất sớm không ngủ lại được, hoặc ngủ quá nhiều |
| Suy nghĩ | Thấy mình vô dụng, là gánh nặng, tội lỗi; khó tập trung, khó quyết định |
| Nói về cái chết | "Chết cho xong", "sống làm gì", dặn dò hậu sự bất thường, cho đồ đạc |
Lưu ý: buồn sau mất mát (bạn đời mất, phải nằm viện) là phản ứng bình thường. Nhưng nếu nỗi buồn không vơi theo thời gian, ngày càng nặng, ảnh hưởng ăn ngủ và sinh hoạt, thì có thể đã chuyển thành trầm cảm.
Những yếu tố làm người già dễ trầm cảm
- Mất bạn đời, mất người thân, mất bạn bè.
- Bệnh mạn tính, đau kéo dài, mất khả năng tự đi lại.
- Sau đột quỵ, nhồi máu cơ tim, phẫu thuật lớn — trầm cảm sau đột quỵ khá phổ biến.
- Bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ, suy giáp.
- Cô đơn, cô lập xã hội, chuyển chỗ ở.
- Một số thuốc có thể ảnh hưởng tâm trạng — cần bác sĩ rà soát.
- Lạm dụng rượu.
- Đã từng bị trầm cảm khi trẻ.
Trầm cảm và sa sút trí tuệ: dễ nhầm
Người già trầm cảm có thể chậm chạp, hay quên, trả lời "không biết", giống người bắt đầu lẫn. Ngược lại, người sa sút trí tuệ giai đoạn đầu cũng hay buồn chán, thu mình. Hai tình trạng có thể đi cùng nhau. Phân biệt cần bác sĩ khám và đánh giá; điều quan trọng là trầm cảm được điều trị thì phần "hay quên" do trầm cảm có thể cải thiện. Vì vậy đừng vội kết luận "ông lẫn rồi" mà bỏ qua việc khám.
Điều trị trầm cảm ở người già
Trầm cảm ở người cao tuổi đáp ứng điều trị tương tự người trẻ. Bác sĩ có thể kết hợp:
- Trị liệu tâm lý (trò chuyện có phương pháp với chuyên gia).
- Thuốc chống trầm cảm — bác sĩ chọn loại và liều phù hợp người già, cần thời gian vài tuần mới thấy hiệu quả, cần uống đều và tái khám. Không tự ngừng thuốc khi thấy đỡ.
- Hoạt động thể chất và xã hội: đi bộ, sinh hoạt hội, làm việc có ý nghĩa.
- Điều trị bệnh nền, kiểm soát đau, rà soát thuốc đang dùng.
Có thể khám ở khoa tâm thần, khoa tâm lý lâm sàng, khoa lão khoa của bệnh viện tuyến tỉnh, hoặc bắt đầu bằng việc kể với bác sĩ nội khoa đang theo dõi ông bà.
Gia đình hỗ trợ thế nào
- Nghe, đừng khuyên vội. "Bố nghĩ nhiều làm gì", "vui lên đi mẹ" không giúp được. Thử "Dạo này con thấy bố buồn, bố kể con nghe được không?".
- Đừng coi thường. Trầm cảm không phải yếu đuối hay "làm mình làm mẩy".
- Đồng hành đi khám. Nói về việc đi khám như đi khám mất ngủ, khám mệt mỏi nếu ông bà ngại chữ "tâm thần".
- Giúp duy trì nhịp sống: giờ ăn, giờ ngủ, đi bộ buổi sáng cùng nhau, ra ngoài ánh nắng.
- Theo dõi việc uống thuốc và tác dụng phụ, báo bác sĩ khi có gì bất thường.
- Giữ kết nối: người thân ghé thăm, bạn cũ gọi điện, hoạt động nhỏ có ý nghĩa.
- Chăm cả bản thân mình. Chăm người trầm cảm rất mệt; người chăm sóc cũng cần được nghỉ và chia sẻ.
Khi ông bà nói muốn chết
Đây là tín hiệu phải coi trọng. Người cao tuổi, nhất là nam giới lớn tuổi sống một mình hoặc vừa mất bạn đời, thuộc nhóm có nguy cơ tự tử cao trong nhiều thống kê quốc tế. Nếu ông bà nói về cái chết, dặn dò bất thường, cho đi đồ đạc quý, hoặc có kế hoạch cụ thể:
- Hỏi thẳng, bình tĩnh: "Bố có nghĩ tới chuyện tự làm hại mình không?" — hỏi không làm ý nghĩ ấy nặng thêm.
- Không để ông bà ở một mình nếu nguy cơ cao.
- Cất thuốc, dây, vật sắc, thuốc trừ sâu ra khỏi tầm tay.
- Đưa đi khám tâm thần sớm; nếu nguy hiểm trước mắt, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Góc nhìn hôm nay: hỏi tâm trạng như hỏi huyết áp
Nhiều gia đình đo huyết áp cho ông bà hằng ngày nhưng chưa bao giờ hỏi "dạo này bố thấy trong lòng thế nào". Việc hỏi thăm tâm trạng nên trở thành bình thường như hỏi ăn ngủ. Và khi đi khám định kỳ, con cháu có thể chủ động kể với bác sĩ về những thay đổi tâm trạng mình thấy.
Muốn đọc thêm, có thể tham khảo tài liệu về sức khoẻ tâm thần người cao tuổi của WHO, Viện Lão hoá Quốc gia Hoa Kỳ (NIA), và các khuyến cáo của Bộ Y tế về chăm sóc sức khoẻ tâm thần cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Trầm cảm ở người già có biểu hiện gì?
Ngoài buồn bã, người già trầm cảm hay than mệt, đau nhức không rõ nguyên nhân, mất ngủ, chán ăn, sụt cân, cáu gắt, bỏ những việc từng thích, thấy mình vô dụng, có khi chậm chạp và hay quên giống người lẫn.
Trầm cảm ở người già có chữa được không?
Có. Người cao tuổi đáp ứng điều trị trầm cảm tương tự người trẻ, bằng trị liệu tâm lý, thuốc do bác sĩ kê, hoạt động thể chất và xã hội, cùng điều trị bệnh nền. Thuốc cần vài tuần mới có hiệu quả và không nên tự ngừng.
Làm sao phân biệt trầm cảm với lẫn ở người già?
Hai tình trạng có thể giống nhau và có thể cùng xảy ra, nên cần bác sĩ khám đánh giá. Phần hay quên do trầm cảm có thể cải thiện khi trầm cảm được điều trị, vì vậy không nên vội kết luận là lẫn.
Người già trầm cảm nên khám ở đâu?
Có thể khám ở khoa tâm thần, tâm lý lâm sàng hoặc lão khoa của bệnh viện, hoặc kể với bác sĩ nội khoa đang theo dõi để được giới thiệu. Có thể nói với ông bà là đi khám mất ngủ, mệt mỏi nếu ông bà ngại.
Ông bà nói muốn chết thì phải làm gì?
Coi trọng câu nói ấy, hỏi thẳng một cách bình tĩnh, không để ông bà ở một mình nếu nguy cơ cao, cất thuốc và vật nguy hiểm, đưa đi khám tâm thần sớm. Nếu có nguy hiểm trước mắt, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
