Tiểu đêm (thức dậy đi tiểu từ hai lần mỗi đêm trở lên) và tiểu không tự chủ (són tiểu) là hai vấn đề rất phổ biến ở người cao tuổi nhưng ít được kể với bác sĩ vì ngại. Nguyên nhân có thể là bàng quang kém đàn hồi, phì đại tuyến tiền liệt ở nam, cơ sàn chậu yếu ở nữ, uống nhiều nước buổi tối, thuốc lợi tiểu, đái tháo đường, suy tim hay nhiễm trùng tiểu. Phần lớn có thể cải thiện — vì vậy đừng coi đó là "già thì thế".
Tiểu đêm: vì sao người già hay dậy đi tiểu
Tiểu đêm thỉnh thoảng một lần là bình thường ở người già. Dậy hai, ba lần trở lên mỗi đêm làm mất ngủ, mệt ban ngày và — nguy hiểm nhất — tăng nguy cơ ngã khi đi trong bóng tối, đang ngái ngủ.
Các nguyên nhân hay gặp:
- Bàng quang chứa ít hơn, dễ co thắt.
- Thận cô đặc nước tiểu kém về đêm, cơ thể tiết hormone chống bài niệu ít hơn — người già có thể sản xuất nhiều nước tiểu về đêm hơn ban ngày.
- Phù chân ban ngày (do suy tim, suy tĩnh mạch, đứng ngồi lâu): khi nằm xuống, dịch từ chân trở về tuần hoàn và thải ra thành nước tiểu.
- Phì đại tuyến tiền liệt ở nam: tiểu không hết, phải đi nhiều lần.
- Uống nhiều nước, trà, cà phê, bia rượu vào buổi tối.
- Thuốc lợi tiểu uống muộn trong ngày.
- Đái tháo đường chưa kiểm soát, nhiễm trùng tiểu.
- Ngưng thở khi ngủ cũng được ghi nhận có liên quan tới tiểu đêm.
Tiểu không tự chủ: các dạng hay gặp
| Dạng | Biểu hiện | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Tiểu không tự chủ khi gắng sức | Són tiểu khi ho, hắt hơi, cười, bê đồ, đứng dậy | Phụ nữ, nhất là sau sinh nhiều con, sau mãn kinh |
| Tiểu gấp (bàng quang tăng hoạt) | Buồn tiểu đột ngột, dữ dội, không kịp vào nhà vệ sinh | Cả nam và nữ |
| Tiểu tràn | Bàng quang không tống hết nước tiểu, rỉ ra liên tục; tiểu yếu, ngắt quãng | Nam giới phì đại tuyến tiền liệt, người đái tháo đường, sau một số thuốc |
| Tiểu không tự chủ chức năng | Bàng quang bình thường, nhưng không đi kịp vì đi lại khó, nhà vệ sinh xa, lú lẫn | Người yếu, người sa sút trí tuệ |
Nhiều người có cùng lúc hai dạng. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ, khám, có thể xét nghiệm nước tiểu, siêu âm đo lượng nước tiểu tồn dư để biết dạng nào và chữa đúng hướng.
Khi nào cần đi khám sớm
- Tiểu buốt, tiểu rát, nước tiểu đục, mùi hôi, kèm sốt — có thể nhiễm trùng tiểu.
- Tiểu ra máu.
- Bí tiểu: muốn tiểu mà không tiểu được, bụng dưới căng tức — cần đi viện ngay.
- Són tiểu hoặc lú lẫn mới xuất hiện đột ngột ở người già — nhiễm trùng tiểu ở người già đôi khi biểu hiện bằng lú lẫn thay vì sốt.
- Tiểu đêm nhiều kèm khó thở khi nằm, phù chân — cần khám tim.
- Khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân — cần kiểm tra đường huyết.
- Kèm yếu chân, tê vùng bẹn, đau lưng — cần loại trừ bệnh cột sống.
Những việc làm được ở nhà
Điều chỉnh uống nước
Không nên uống ít nước cả ngày để tránh tiểu — người già dễ mất nước, táo bón, nhiễm trùng tiểu, và nước tiểu cô đặc còn kích thích bàng quang. Cách hợp lý hơn: uống nhiều vào buổi sáng và trưa, giảm dần từ chiều, hạn chế trong 2–3 giờ trước khi ngủ. Bớt trà đặc, cà phê, rượu bia, nhất là buổi tối. Người có bệnh tim, thận theo chỉ dẫn riêng của bác sĩ.
Đi tiểu theo lịch
Đi tiểu theo giờ (ví dụ mỗi 2–3 giờ ban ngày) trước khi bàng quang đầy quá. Với người hay tiểu gấp, có thể tập kéo dài dần khoảng cách giữa hai lần đi theo hướng dẫn bác sĩ ("tập bàng quang").
Tập cơ sàn chậu
Bài tập Kegel — co thắt cơ như đang cố nhịn tiểu, giữ vài giây, thả lỏng, lặp lại nhiều lần mỗi ngày — được nhiều hướng dẫn khuyên dùng cho tiểu không tự chủ khi gắng sức ở phụ nữ, và có ích cho cả nam giới. Cần tập đều nhiều tuần mới thấy hiệu quả; tốt nhất là được kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn đúng cơ.
Giảm phù chân ban ngày
Kê chân cao một lúc vào buổi chiều, đi lại thay vì ngồi im một chỗ, tất áp lực nếu bác sĩ khuyên — giúp bớt nước tiểu ban đêm.
Thuốc lợi tiểu
Nếu ông bà dùng thuốc lợi tiểu, hỏi bác sĩ xem có thể uống buổi sáng thay vì buổi chiều tối không. Không tự bỏ thuốc.
An toàn khi dậy đi tiểu ban đêm
- Đèn ngủ dẫn đường từ giường tới nhà vệ sinh.
- Lối đi gọn, không có dây điện, thảm trơn, đồ vướng chân.
- Ngồi dậy từ từ, ngồi mép giường một lúc rồi mới đứng.
- Tay vịn trong nhà vệ sinh, sàn chống trơn.
- Người đi lại khó: để bô hoặc ghế bô cạnh giường.
- Dép đế bám, không đi tất trơn trên sàn gạch.
Sản phẩm hỗ trợ và giữ phẩm giá
Bỉm người lớn, tấm lót, quần lót thấm hút giúp ông bà tự tin ra ngoài, đi chùa, đi đám. Chọn loại vừa cỡ, thay thường xuyên, vệ sinh vùng kín sạch, khô để tránh hăm, loét da. Nhưng sản phẩm thấm hút chỉ là hỗ trợ, không thay cho việc đi khám tìm nguyên nhân.
Với ông bà, chuyện són tiểu rất xấu hổ. Con cháu nên nói chuyện kín đáo, không đùa cợt, không than phiền khi phải giặt ga giường. Một câu "chuyện này nhiều người bị lắm, đi khám là đỡ mẹ ạ" giúp ông bà dễ mở lời hơn.
Góc nhìn hôm nay: chuyện kín nhưng không phải chuyện nhỏ
Tiểu đêm và són tiểu ảnh hưởng giấc ngủ, làm tăng nguy cơ ngã, gây hăm loét da và khiến nhiều ông bà thu mình, không dám ra ngoài. Đây là những vấn đề có thể điều trị bằng thay đổi thói quen, tập luyện, thuốc, và trong một số trường hợp là thủ thuật hay phẫu thuật. Có thể khám ở chuyên khoa tiết niệu, nam khoa, phụ khoa hoặc lão khoa.
Câu hỏi thường gặp
Người già đi tiểu đêm mấy lần là bình thường?
Thức dậy đi tiểu một lần mỗi đêm khá phổ biến ở người già. Từ hai lần trở lên thường được xem là tiểu đêm, ảnh hưởng giấc ngủ và tăng nguy cơ ngã, nên đi khám để tìm nguyên nhân.
Vì sao người già hay bị són tiểu?
Do cơ sàn chậu yếu, bàng quang kém đàn hồi hoặc tăng hoạt, phì đại tuyến tiền liệt ở nam, tác dụng thuốc, nhiễm trùng tiểu, hoặc đi lại khó không kịp vào nhà vệ sinh. Mỗi dạng có cách điều trị khác nhau.
Có nên cho người già uống ít nước để đỡ tiểu đêm?
Không nên uống ít cả ngày vì dễ mất nước, táo bón và nhiễm trùng tiểu. Nên uống nhiều buổi sáng và trưa, giảm dần từ chiều và hạn chế trong 2–3 giờ trước khi ngủ, trừ khi bác sĩ dặn khác.
Bài tập Kegel có giúp người già hết són tiểu không?
Bài tập cơ sàn chậu được nhiều hướng dẫn khuyên dùng, nhất là cho són tiểu khi ho, hắt hơi ở phụ nữ. Cần tập đều nhiều tuần, đúng cơ mới có hiệu quả; nên nhờ kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn.
Người già đột nhiên són tiểu và lú lẫn là bệnh gì?
Có thể là nhiễm trùng tiểu, vì ở người già bệnh này đôi khi biểu hiện bằng lú lẫn thay vì sốt. Cũng có thể do nguyên nhân khác, nên cần đi khám sớm để được xét nghiệm.
