Nói chuyện với bố mẹ về mong muốn khi về già — muốn sống ở đâu, ai chăm, muốn được điều trị thế nào khi bệnh nặng, ai sẽ thay mình quyết định khi không còn minh mẫn, giấy tờ tài sản để thế nào, mong muốn về hậu sự — là việc khó mở lời nhưng rất đáng làm, tốt nhất là khi bố mẹ còn khoẻ, còn minh mẫn. Ở nhiều nước, việc này gọi là "lập kế hoạch chăm sóc trước". Nó giúp bố mẹ được sống và được chăm theo ý mình, và giúp con cháu không phải đoán, không tranh cãi khi giây phút khó khăn đến.
Vì sao nên nói sớm
- Bệnh có thể đến đột ngột: đột quỵ, tai nạn khiến bố mẹ không còn tự nói được.
- Sa sút trí tuệ lấy dần khả năng tự quyết — khi đó đã muộn để hỏi.
- Tránh mâu thuẫn anh chị em: mỗi người nghĩ bố mẹ muốn một kiểu.
- Giảm gánh nặng quyết định: con cháu biết mình đang làm theo ý bố mẹ, bớt day dứt.
- Tôn trọng quyền tự quyết: cuộc sống của bố mẹ, bố mẹ được quyền quyết.
Những chủ đề nên bàn
| Chủ đề | Câu hỏi gợi ý |
|---|---|
| Nơi sống | Khi yếu đi, bố mẹ muốn ở nhà mình, ở với con nào, hay cân nhắc cơ sở chăm sóc? Điều gì quan trọng nhất ở nơi sống? |
| Người chăm | Bố mẹ muốn ai chăm? Có chịu thuê người chăm không? Có điều gì bố mẹ không muốn (ví dụ người khác giới tắm cho)? |
| Điều trị khi bệnh nặng | Nếu bệnh không còn khả năng hồi phục, bố mẹ có muốn các can thiệp mạnh như thở máy, ép tim, nuôi ăn qua ống? Bố mẹ quan tâm nhất điều gì: sống lâu nhất có thể, hay được thoải mái, không đau, ở nhà? |
| Người quyết định thay | Khi bố mẹ không tự quyết được, bố mẹ muốn ai quyết thay? |
| Tài chính, giấy tờ | Ai giúp quản lý tiền bạc, giấy tờ khi cần? Giấy tờ quan trọng để ở đâu? |
| Tài sản, di chúc | Bố mẹ đã có di chúc chưa? Có muốn lập không? (nên hỏi luật sư, công chứng) |
| Hậu sự | Mong muốn về tang lễ, hoả táng hay địa táng, nơi an nghỉ, nghi lễ tôn giáo |
| Những điều còn mong | Có điều gì bố mẹ muốn làm, muốn đi, muốn gặp, muốn dặn dò? |
Mở lời thế nào
Người Việt thường kiêng nói chuyện chết chóc, sợ "nói gở". Một số cách mở lời nhẹ nhàng:
- Từ một sự kiện: "Bác Tư nhà bên vừa nằm viện, con thấy nhà bác lúng túng quá. Bố có bao giờ nghĩ nếu bố ốm thì bố muốn thế nào không?"
- Từ chính mình: "Con vừa nghĩ nếu con ốm nặng thì con muốn thế này... Còn bố mẹ thì sao?"
- Từ mong muốn làm đúng ý: "Con muốn sau này làm đúng ý bố mẹ, nên con hỏi trước để con yên tâm."
- Từ giấy tờ: bắt đầu bằng việc thực tế như sắp xếp giấy tờ, bảo hiểm, rồi dần sang chuyện lớn.
- Nhờ người khác: bác sĩ quen, người ông bà kính trọng, người trong họ.
Không cần nói hết trong một lần. Đây là chuỗi cuộc trò chuyện, có thể kéo dài nhiều tháng. Nếu bố mẹ chưa muốn nói, tôn trọng và thử lại lúc khác.
Lắng nghe hơn là thuyết phục
Mục đích là hiểu bố mẹ muốn gì, không phải thuyết phục bố mẹ theo ý mình. Có thể bố mẹ muốn những điều con cháu không đồng tình (ví dụ không muốn đi viện khi ốm nặng). Hãy hỏi lý do, ghi nhận, trao đổi thông tin (nhờ bác sĩ giải thích nếu cần), nhưng cuối cùng tôn trọng lựa chọn của người đang minh mẫn.
Ghi lại và chia sẻ
- Ghi lại những gì bố mẹ đã nói, ngày nào, có ai chứng kiến — trong sổ tay chăm sóc gia đình.
- Chia sẻ với tất cả anh chị em để ai cũng biết.
- Báo bác sĩ điều trị chính về mong muốn của bố mẹ khi bệnh nặng.
- Xem lại khi hoàn cảnh thay đổi — mong muốn có thể đổi theo thời gian.
Về mặt pháp lý
Một số mong muốn có thể cần thể hiện bằng văn bản có giá trị pháp lý, ví dụ:
- Di chúc: Bộ luật Dân sự 2015 quy định về các hình thức di chúc và điều kiện hợp pháp. Lập di chúc có công chứng, chứng thực giúp hạn chế tranh chấp.
- Uỷ quyền cho người thân thay mặt làm một số giao dịch, thủ tục.
- Người đại diện, giám hộ khi người cao tuổi mất hoặc hạn chế năng lực hành vi — có quy định riêng.
Các quy định cụ thể có điều kiện, thủ tục riêng và có thể thay đổi. Nên hỏi luật sư, phòng công chứng, văn phòng công chứng để làm đúng. Ở Việt Nam hiện chưa phổ biến loại văn bản "chỉ thị chăm sóc y tế trước" như một số nước; vì vậy việc ghi lại mong muốn và trao đổi trực tiếp với bác sĩ, gia đình càng quan trọng.
Khi bố mẹ đã không còn tự nói được
Nếu chưa kịp nói chuyện mà bố mẹ đã lẫn nặng hoặc bệnh nặng, gia đình quyết định dựa trên câu hỏi: "Nếu bố còn tự nói được, bố sẽ muốn gì?" — nhớ lại những gì bố từng nói, cách bố sống, những điều bố coi trọng. Cùng bàn với anh chị em và bác sĩ. Quyết định theo tinh thần ấy, dù khó, vẫn là tôn trọng bố mẹ.
Góc nhìn hôm nay: nói về cái chết để sống trọn hơn
Nhiều gia đình sau khi nói chuyện thấy nhẹ nhõm: bố mẹ yên tâm vì biết con sẽ làm đúng ý, con cái yên tâm vì không phải đoán. Những cuộc trò chuyện ấy cũng thường mở ra những điều quý giá khác — kỷ niệm, lời dặn, lời cảm ơn mà bình thường người ta ít nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Lập kế hoạch chăm sóc trước là gì?
Là việc người cao tuổi bày tỏ trước mong muốn về nơi sống, người chăm, cách điều trị khi bệnh nặng, người quyết định thay khi mình không tự quyết được, giấy tờ tài sản và hậu sự, để gia đình làm đúng ý khi cần.
Làm sao mở lời nói chuyện hậu sự với bố mẹ?
Có thể bắt đầu từ một sự kiện như người quen nằm viện, từ chính mong muốn của mình, từ mong muốn làm đúng ý bố mẹ, hoặc từ việc sắp xếp giấy tờ. Không cần nói hết một lần và tôn trọng nếu bố mẹ chưa muốn nói.
Nên nói chuyện về mong muốn khi về già vào lúc nào?
Tốt nhất khi bố mẹ còn khoẻ và minh mẫn, vì bệnh như đột quỵ hay sa sút trí tuệ có thể lấy đi khả năng tự nói và tự quyết bất cứ lúc nào.
Di chúc có cần công chứng không?
Bộ luật Dân sự 2015 quy định nhiều hình thức di chúc với điều kiện hợp pháp riêng. Lập di chúc có công chứng hoặc chứng thực giúp hạn chế tranh chấp. Nên hỏi luật sư hoặc văn phòng công chứng để làm đúng.
Bố mẹ không còn tự quyết được thì con cái quyết thế nào?
Dựa trên câu hỏi nếu bố mẹ còn tự nói được thì sẽ muốn gì, nhớ lại những điều bố mẹ từng nói và coi trọng, cùng bàn với anh chị em và bác sĩ để quyết định theo tinh thần đó.
