Giữ phẩm giá cho ông bà nghĩa là đối xử với ông bà như một người lớn có quyền quyết định cuộc sống của mình: được hỏi ý, được chọn, được giữ riêng tư, được tự làm những việc còn làm được — kể cả khi đã yếu. Con cháu thương nhưng hay "quyết thay" vì muốn an toàn; quyết thay quá nhiều làm ông bà mất tự tin, buồn chán và phụ thuộc nhanh hơn. Cách làm đúng là cùng bàn, đưa lựa chọn, và chỉ can thiệp khi có nguy hiểm thật.
Phẩm giá trong chăm sóc người già nghĩa là gì
Trong ngành chăm sóc người cao tuổi, phẩm giá thường được hiểu qua vài điều cụ thể:
- Quyền tự quyết: ăn gì, mặc gì, đi đâu, chữa bệnh thế nào, sống ở đâu.
- Riêng tư: thân thể, đồ đạc, thư từ, tiền bạc, chuyện riêng.
- Được tôn trọng trong lời nói: không bị quát, bị mỉa, bị gọi bằng lời coi thường.
- Được tham gia: vào các quyết định trong gia đình, vào sinh hoạt cộng đồng.
- Được tự làm những việc mình còn làm được.
Luật Người cao tuổi 2009 của Việt Nam cũng nêu quyền của người cao tuổi được bảo đảm nhu cầu cơ bản, được quyết định sống chung với con cháu hoặc sống riêng theo ý muốn, và nghiêm cấm hành vi xúc phạm, ngược đãi người cao tuổi.
Những cách "quyết thay" phổ biến mà con cháu ít nhận ra
| Việc | Cách quyết thay | Cách tôn trọng hơn |
|---|---|---|
| Đi khám | Tự đặt lịch, đến nơi mới báo | "Tuần này mẹ đi khám thứ Năm hay thứ Bảy?" |
| Chữa bệnh | Nói chuyện với bác sĩ qua đầu ông bà, giấu chẩn đoán | Để ông bà nghe, hỏi; con cháu chỉ hỗ trợ |
| Ăn uống | Cấm hẳn món ông bà thích | Ăn ít, điều chỉnh cách nấu, thoả thuận |
| Ra ngoài | Cấm đi xe đạp, cấm ra chợ | Cùng tìm cách đi an toàn hơn, đi cùng khi cần |
| Tiền bạc | Giữ hết sổ tiết kiệm, lương hưu | Hỗ trợ quản lý theo thoả thuận, ông bà vẫn biết và quyết |
| Đồ đạc | Tự dọn, vứt đồ cũ của ông bà | Hỏi trước, cùng dọn |
| Chỗ ở | Bán nhà quê, đón lên phố không bàn kỹ | Bàn nhiều lần, thử ở một thời gian, ông bà quyết |
Lời nói giữ hoặc làm mất phẩm giá
Có những cách nói người trẻ không để ý nhưng người già thấy bị hạ thấp:
- Nói chuyện với ông bà như với trẻ con: giọng ngọt kéo dài, "ngoan nào", "ăn hết đi nào". Các nhà nghiên cứu gọi kiểu nói này là "elderspeak", và ghi nhận nó có thể làm người già, kể cả người sa sút trí tuệ, khó chịu và hợp tác kém hơn.
- Nói về ông bà trước mặt như ông bà không có ở đó: "Bà dạo này lẫn lắm", "ông ăn uống kém".
- Dùng lời coi thường: "lẩm cẩm", "già lẩn thẩn", "lắm chuyện".
- Chê bai trước người ngoài, nhất là trước mặt cháu.
Thay vào đó: gọi đúng vai, giọng bình thường như với người lớn, quay sang hỏi ông bà trực tiếp, và nếu cần bàn về sức khoẻ ông bà thì bàn cùng ông bà.
Riêng tư khi phải chăm sóc thân thể
Khi ông bà cần giúp tắm rửa, thay đồ, đi vệ sinh, phẩm giá càng cần được giữ:
- Đóng cửa, kéo rèm, chỉ để người cần thiết trong phòng.
- Che phần cơ thể không cần lộ bằng khăn.
- Nói trước mình sắp làm gì: "Con lau lưng cho bố nhé".
- Để ông bà tự làm phần còn làm được — tự lau mặt, tự cài khuy.
- Nếu ông bà ngại con khác giới, sắp xếp người cùng giới khi có thể.
- Không kể lại chuyện vệ sinh, tiểu không tự chủ của ông bà với người khác như chuyện đùa.
Cân bằng giữa tự quyết và an toàn
Có những lúc lựa chọn của ông bà thật sự nguy hiểm: ông 85 tuổi mắt kém vẫn đòi chạy xe máy, bà leo ghế lau bàn thờ, ông nhất quyết không uống thuốc huyết áp. Không có công thức chung, nhưng vài nguyên tắc giúp:
- Hiểu lý do. Ông muốn chạy xe vì không muốn phụ thuộc ai mỗi lần ra đình. Hiểu lý do mới tìm được giải pháp.
- Đưa ra lựa chọn, không ra lệnh. "Ông muốn con chở hay cháu chở mỗi sáng thứ Bảy?" thay vì "từ nay ông cấm đi xe".
- Thoả hiệp từng bước. Chỉ đi đường làng ban ngày, không đi đường lớn; bà lau bàn thờ phần thấp, con lau phần cao.
- Nhờ người ông bà tin. Lời bác sĩ, lời người bạn già, lời người con ông bà nể thường có trọng lượng hơn.
- Chấp nhận một mức rủi ro. Sống không có chút rủi ro nào nghĩa là ngồi im trong nhà — điều đó cũng có hại.
- Can thiệp dứt khoát khi nguy hiểm rõ ràng cho ông bà hoặc người khác, và giải thích sau.
Khi ông bà không còn tự quyết được
Với người sa sút trí tuệ nặng hoặc bệnh nặng, khả năng tự quyết giảm dần. Phẩm giá lúc này nằm ở chỗ: gia đình quyết định theo những gì ông bà từng mong muốn, chứ không theo tiện lợi của người chăm. Vì thế, nói chuyện với bố mẹ về mong muốn khi về già từ lúc bố mẹ còn minh mẫn là việc rất quan trọng (có bài riêng trong danh mục Người chăm sóc).
Ngay cả với người lẫn nặng, vẫn có những lựa chọn nhỏ để trao: mặc áo xanh hay áo nâu, uống trà hay uống nước, ngồi trong nhà hay ra hiên. Những lựa chọn nhỏ ấy giữ lại cảm giác mình vẫn là chính mình.
Ngược đãi người cao tuổi: không chỉ là đánh đập
WHO xếp ngược đãi người cao tuổi gồm nhiều dạng: thể chất, tinh thần (quát mắng, doạ nạt, cô lập), tài chính (lấy tiền, ép ký giấy tờ), bỏ mặc (không cho ăn, không cho thuốc, không vệ sinh) và tình dục. Ngược đãi tài chính và tinh thần thường khó thấy nhất, có khi đến từ chính người thân.
Nếu thấy ông bà có dấu hiệu bị ngược đãi — sợ sệt người chăm, bầm tím không giải thích được, mất tiền bất thường, bị bỏ đói, bẩn thỉu — có thể nhờ Hội Người cao tuổi, chính quyền địa phương, công an xã phường can thiệp.
Góc nhìn hôm nay: tôn trọng là cách thương lâu dài
Văn hoá Việt Nam trọng chữ hiếu, và chữ hiếu không chỉ là phụng dưỡng mà còn là "kính". Nuôi bố mẹ ăn no mặc ấm mà không cho bố mẹ quyền nói, quyền chọn, thì chưa trọn. Mỗi lần con cháu hỏi "bố thấy thế nào?", ông bà lại được nhắc rằng mình vẫn là người lớn trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Giữ phẩm giá cho người già là gì?
Là tôn trọng quyền tự quyết, sự riêng tư và tiếng nói của người già: hỏi ý trước khi quyết việc của họ, nói chuyện như với người lớn, giữ kín đáo khi chăm sóc thân thể và để họ tự làm những việc còn làm được.
Ông bà nhất quyết làm việc nguy hiểm thì con cháu nên làm sao?
Tìm hiểu lý do, đưa ra lựa chọn thay vì ra lệnh, thoả hiệp từng bước, nhờ người ông bà tin nói giúp. Chỉ can thiệp dứt khoát khi nguy hiểm rõ ràng cho ông bà hoặc người khác, và giải thích sau.
Nói chuyện với người già như với trẻ con có sao không?
Có. Kiểu nói ngọt kéo dài, "ngoan nào" khiến nhiều người già thấy bị coi thường và hợp tác kém hơn. Nên nói giọng bình thường, rõ ràng, gọi đúng vai và hỏi ý ông bà trực tiếp.
Luật Việt Nam quy định gì về quyền của người cao tuổi?
Luật Người cao tuổi 2009 nêu các quyền như được bảo đảm nhu cầu cơ bản, được quyết định sống chung với con cháu hoặc sống riêng theo ý muốn, và nghiêm cấm xúc phạm, ngược đãi người cao tuổi. Chi tiết nên tra cứu văn bản luật hoặc hỏi cơ quan địa phương.
Ngược đãi người cao tuổi gồm những hình thức nào?
Theo WHO, gồm ngược đãi thể chất, tinh thần như quát mắng, doạ nạt, cô lập, ngược đãi tài chính như lấy tiền, ép ký giấy tờ, bỏ mặc không chăm sóc và ngược đãi tình dục. Khi phát hiện, có thể nhờ Hội Người cao tuổi hoặc chính quyền địa phương can thiệp.
