Đột quỵ (tai biến mạch máu não) xảy ra khi một vùng não bị thiếu máu do tắc mạch hoặc chảy máu do vỡ mạch. Nhận biết nhanh bằng quy tắc BE FAST: mất thăng bằng (Balance), mắt nhìn mờ đột ngột (Eyes), méo mặt (Face), yếu tay chân một bên (Arm), nói khó (Speech) — và Thời gian (Time): gọi 115 ngay, ghi lại giờ bắt đầu. Mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào não chết đi; điều trị càng sớm, cơ hội hồi phục càng lớn.
Quy tắc BE FAST
| Chữ | Ý nghĩa | Cách kiểm tra nhanh |
|---|---|---|
| B – Balance | Mất thăng bằng, chóng mặt đột ngột, đi loạng choạng | Ông bà có đứng, đi vững như mọi khi không? |
| E – Eyes | Nhìn mờ, mất thị lực một hoặc hai mắt, nhìn một thành hai đột ngột | Hỏi ông bà có nhìn rõ không, che từng mắt |
| F – Face | Méo miệng, xệ một bên mặt | Bảo ông bà cười, nhe răng — xem hai bên có cân không |
| A – Arm | Yếu, tê một tay hoặc một chân | Bảo ông bà giơ hai tay ngang vai, nhắm mắt giữ 10 giây — một tay rơi xuống là bất thường |
| S – Speech | Nói ngọng, nói lắp, nói khó, không hiểu lời người khác | Bảo ông bà nhắc lại một câu đơn giản |
| T – Time | Thời gian là não | Gọi 115 ngay, ghi giờ phát hiện và giờ cuối cùng thấy ông bà bình thường |
Chỉ cần một dấu hiệu xuất hiện đột ngột là phải nghĩ tới đột quỵ. Các dấu hiệu khác có thể gặp: đau đầu dữ dội đột ngột "chưa từng có", lú lẫn đột ngột, nôn ói, co giật, lơ mơ.
Việc cần làm ngay
- Gọi 115 hoặc đưa ngay tới bệnh viện có khả năng cấp cứu đột quỵ gần nhất. Nhiều tỉnh thành đã có trung tâm, đơn vị đột quỵ; nếu biết trước bệnh viện nào gần nhà có đơn vị này thì càng tốt.
- Ghi lại giờ: giờ bắt đầu có triệu chứng, hoặc giờ cuối cùng thấy ông bà bình thường (nếu phát hiện lúc ngủ dậy). Thông tin này quyết định ông bà có được dùng thuốc tiêu sợi huyết hay can thiệp lấy huyết khối hay không.
- Để ông bà nằm nghiêng nếu nôn hoặc lơ mơ, đầu hơi cao, nới lỏng quần áo. Giữ yên, không lay gọi mạnh.
- Mang theo danh sách thuốc đang dùng (đặc biệt thuốc chống đông), sổ khám bệnh, thẻ bảo hiểm y tế.
Những việc tuyệt đối không làm
- Không cho ăn, uống, không cho uống thuốc — kể cả thuốc hạ áp, an cung, thuốc nam. Người đột quỵ thường nuốt kém, dễ sặc vào phổi.
- Không chích máu đầu ngón tay, ngón chân, dái tai — không có tác dụng và làm mất thời gian vàng.
- Không cạo gió, giác hơi, xoa dầu rồi chờ xem có đỡ không.
- Không tự hạ huyết áp bằng thuốc ngậm dưới lưỡi — hạ quá nhanh có thể làm vùng não tổn thương rộng hơn.
- Không đợi "để sáng mai đi khám", "nằm nghỉ chút xem sao".
Thời gian vàng: vì sao phải nhanh
Với đột quỵ do tắc mạch (nhồi máu não — loại chiếm đa số), có hai phương pháp điều trị tái thông có thể cứu vùng não chưa chết hẳn: thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (thường trong khoảng vài giờ đầu, nhiều hướng dẫn lấy mốc 4,5 giờ) và can thiệp lấy huyết khối bằng dụng cụ qua đường mạch máu (ở một số người, có thể muộn hơn). Quyết định cụ thể do bác sĩ dựa trên thời gian, chụp não và tình trạng người bệnh. Điều gia đình làm được là đến viện thật nhanh.
Với đột quỵ do chảy máu não, cũng cần đến viện càng sớm càng tốt để được kiểm soát huyết áp, xử trí chảy máu, phẫu thuật nếu cần.
Cơn thiếu máu não thoáng qua: lời cảnh báo hay bị bỏ qua
Có lúc ông bà bị méo miệng, yếu tay, nói ngọng vài phút rồi tự hết. Đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) — "đột quỵ nhỏ" báo trước đột quỵ thật. Nguy cơ đột quỵ trong những ngày sau một cơn TIA khá cao. Dù đã hết triệu chứng, vẫn phải đi khám ngay trong ngày, không được chủ quan.
Ai có nguy cơ đột quỵ cao
- Người cao tuổi.
- Tăng huyết áp — yếu tố nguy cơ quan trọng nhất.
- Rung nhĩ (tim đập không đều), bệnh tim.
- Đái tháo đường, rối loạn mỡ máu.
- Hút thuốc, uống nhiều rượu.
- Từng đột quỵ hoặc có cơn thiếu máu não thoáng qua.
- Ít vận động, thừa cân, ăn mặn.
Mùa lạnh, thời điểm sáng sớm khi vừa ngủ dậy là những lúc các bệnh viện thường ghi nhận nhiều ca đột quỵ ở người cao tuổi hơn. Giữ ấm, ngồi dậy từ từ, không tắm nước lạnh lúc sáng sớm hay đêm khuya là những thói quen nên có.
Phòng đột quỵ: việc gia đình làm được
- Đo huyết áp đều, uống thuốc hạ áp đúng theo bác sĩ.
- Người có rung nhĩ được kê thuốc chống đông — uống đúng, tái khám đúng hẹn, không tự ngừng.
- Kiểm soát đường huyết, mỡ máu.
- Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu.
- Ăn nhạt, nhiều rau, vận động đều.
- Cả nhà học BE FAST — dạy cả trẻ con, vì có khi cháu là người ở nhà với ông bà.
- Dán số 115 và địa chỉ bệnh viện gần nhất có đơn vị đột quỵ ở chỗ dễ thấy.
Góc nhìn hôm nay: kiến thức của người nhà cứu người bệnh
Ở đột quỵ, người bệnh thường không tự nhận ra hoặc không tự gọi cấp cứu được. Người quyết định thời gian vàng chính là người nhà, hàng xóm, người đi đường. Hội Đột quỵ Thế giới (WSO) và nhiều bệnh viện ở Việt Nam đẩy mạnh truyền thông BE FAST chính vì lý do này. Mỗi gia đình có người cao tuổi nên có ít nhất một người thuộc lòng năm dấu hiệu và việc phải làm.
Câu hỏi thường gặp
BE FAST là gì?
BE FAST là quy tắc nhận biết đột quỵ: Balance – mất thăng bằng, Eyes – nhìn mờ đột ngột, Face – méo mặt, Arm – yếu tay chân một bên, Speech – nói khó, và Time – gọi cấp cứu ngay, ghi giờ khởi phát.
Thời gian vàng cấp cứu đột quỵ là bao lâu?
Càng sớm càng tốt. Với nhồi máu não, thuốc tiêu sợi huyết thường dùng trong vài giờ đầu, nhiều hướng dẫn lấy mốc 4,5 giờ; can thiệp lấy huyết khối có thể áp dụng muộn hơn ở một số người. Quyết định do bác sĩ, việc của gia đình là đến viện nhanh nhất.
Có nên chích máu đầu ngón tay khi bị đột quỵ không?
Không. Chích máu đầu ngón tay không có tác dụng điều trị đột quỵ và làm mất thời gian vàng. Hãy gọi 115, không cho ăn uống, không cho uống thuốc và đưa người bệnh đến viện ngay.
Méo miệng vài phút rồi hết có cần đi khám không?
Cần đi khám ngay trong ngày. Đó có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua, dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ thật trong những ngày tới. Được đánh giá và điều trị sớm giúp giảm nguy cơ.
Phát hiện ông bà có dấu hiệu đột quỵ lúc ngủ dậy thì làm sao?
Gọi 115 ngay và báo cho nhân viên y tế giờ cuối cùng thấy ông bà bình thường, thường là giờ đi ngủ. Thông tin này giúp bác sĩ quyết định phương pháp điều trị.
