Ông bà mất bạn đời: đồng hành cùng nỗi đau mất người thân

Khi ông hoặc bà mất bạn đời, người ở lại mất đi người gắn bó suốt năm, sáu chục năm — người cùng ăn, cùng ngủ, cùng nhớ những chuyện không ai khác nhớ. Nỗi đau ấy không có thời hạn, và không cần "vượt qua" nhanh. Việc của con cháu là ở bên, để ông bà được buồn, giúp giữ nhịp ăn ngủ, đề phòng sức khoẻ sa sút, và để ý những dấu hiệu nỗi buồn đã chuyển thành trầm cảm.

Mất bạn đời ở tuổi già khác gì những mất mát khác

Ở tuổi già, bạn đời thường là người gần gũi nhất, có khi còn gần hơn con cái. Họ là người biết ông thích uống trà đặc, biết bà sợ sấm, biết hồi trẻ hai người đã vượt qua những gì. Khi người ấy mất, người ở lại mất cùng lúc nhiều thứ:

• Người bạn để trò chuyện mỗi ngày.
• Nhịp sống đã quen: bữa cơm hai người, giờ đi ngủ, giờ đi bộ.
• Người chia việc: ông lo giấy tờ, bà lo chợ búa — giờ phải làm cả.
• Danh phận: từ "vợ ông", "chồng bà" thành người goá.
• Ký ức chung: những chuyện chỉ hai người biết, giờ không còn ai để cùng nhắc.

Nhiều người còn mang thêm cảm giác tội lỗi ("giá mà tôi đưa ông đi viện sớm hơn") hoặc nhẹ nhõm xen lẫn áy náy nếu đã chăm người bệnh nặng nhiều năm. Tất cả những cảm xúc ấy đều bình thường.

Nỗi đau tang thương diễn ra thế nào

Mô hình "năm giai đoạn" của Elisabeth Kübler-Ross (chối bỏ, giận dữ, mặc cả, trầm uất, chấp nhận) rất phổ biến, nhưng ban đầu bà viết về người sắp mất chứ không phải người ở lại. Ngày nay nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng tang thương không đi theo đường thẳng. Người ở lại có thể thấy ổn mấy tuần rồi bỗng suy sụp vào ngày giỗ đầu, ngày sinh nhật, hay khi ngửi thấy mùi dầu gió quen thuộc.

Những biểu hiện thường gặp trong những tháng đầu:

• Buồn, khóc, trống rỗng.
• Khó ngủ, chán ăn, mệt mỏi.
• Thấy như người mất vẫn ở quanh: nghe tiếng bước chân, thấy bóng dáng, đặt hai đôi đũa.
• Khó tập trung, hay quên.
• Muốn ở một mình, hoặc ngược lại sợ ở một mình.

Những trải nghiệm như cảm giác người mất vẫn ở đây khá phổ biến ở người goá và không có nghĩa là "lẫn".

Sức khoẻ người ở lại cần được để ý

Nhiều nghiên cứu quốc tế ghi nhận rằng giai đoạn sau khi mất bạn đời, người cao tuổi có nguy cơ sức khoẻ sa sút cao hơn — bỏ ăn, mất ngủ, bỏ uống thuốc, ít vận động, bệnh mạn tính nặng lên. Người ta hay nói "ông đi rồi, bà cũng đi theo" không hẳn là chuyện tâm linh.

Vì thế trong vài tháng đầu, con cháu nên:

1. Để ý bữa ăn: ông bà có ăn không, ăn bao nhiêu. Người quen nấu cho hai người thường bỏ bữa khi chỉ còn một mình.
2. Kiểm tra thuốc men: người mất có khi là người nhắc thuốc cho người còn lại.
3. Giữ lịch tái khám bệnh mạn tính.
4. Theo dõi giấc ngủ, cân nặng.
5. Đưa đi khám nếu có triệu chứng mới, đừng đổ hết cho "buồn quá".

Ở bên như thế nào cho đúng

Nên

• Có mặt, kể cả không biết nói gì. Ngồi cùng, pha ấm trà, ăn cùng bữa cơm.
• Nhắc tên người đã mất. Nhiều gia đình né nhắc vì sợ ông bà buồn, nhưng người ở lại thường muốn được nói về người mình thương.
• Để ông bà kể, kể đi kể lại về những ngày cuối, về hồi hai người mới cưới.
• Giúp việc cụ thể: giấy tờ, ngân hàng, việc nhà người mất từng làm.
• Nhớ những ngày khó: 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu, ngày cưới, sinh nhật người mất — ở bên ông bà những ngày ấy.

Không nên

• "Bố đừng buồn nữa", "mẹ phải mạnh mẽ lên" — như bắt người ta giấu nỗi buồn.
• "Ông đi thế là nhẹ nhàng rồi" ngay trong những ngày đầu — dù có thể đúng, người ở lại chưa sẵn sàng nghe.
• Vội dọn sạch đồ đạc của người mất mà không hỏi ý ông bà.
• Vội đưa ông bà rời nhà cũ lên ở với con khi ông bà chưa muốn.
• Tự quyết những việc lớn như bán nhà, chia tài sản khi người ở lại còn đang đau.

Đồ đạc của người đã mất

Dọn đồ là việc khó nhất với nhiều người goá. Không có thời hạn đúng. Có người muốn giữ nguyên căn phòng cả năm, có người muốn dọn ngay để đỡ đau. Một vài gợi ý:

Khi nỗi buồn không vơi đi

Buồn kéo dài nhiều tháng là bình thường. Nhưng cần đưa ông bà đi khám nếu:

• Sau nhiều tháng vẫn không thể sinh hoạt bình thường, bỏ ăn, sụt cân nhiều.
• Mất hoàn toàn hứng thú với mọi thứ, kể cả con cháu.
• Nói muốn "đi theo" ông hoặc bà một cách nghiêm túc, có ý định tự làm hại mình.
• Uống rượu nhiều, dùng thuốc ngủ không kiểm soát.
• Lú lẫn, không chăm sóc được bản thân.

Tổ chức Y tế Thế giới đã đưa "rối loạn đau buồn kéo dài" vào bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-11 — tức là có những trường hợp nỗi đau tang thương cần được hỗ trợ chuyên môn. Bác sĩ tâm thần, chuyên gia tâm lý có thể giúp.

Góc nhìn hôm nay: đời sống sau mất mát

Theo thời gian, phần lớn người goá tìm lại được nhịp sống — không phải quên, mà sống cùng ký ức. Họ quay lại câu lạc bộ dưỡng sinh, đi chùa, chăm cháu, có khi tìm được bạn đồng hành mới. Con cháu nên tôn trọng những lựa chọn ấy, kể cả khi ông bà muốn tái hôn hay có bạn đời mới — đó là quyền của ông bà.

Bàn thờ, ngày giỗ, những lần thăm mộ trong văn hoá Việt cũng là cách giữ người đã mất ở lại trong gia đình. Cùng ông bà chuẩn bị mâm cỗ giỗ, cùng kể chuyện về người đã khuất cho con cháu nghe là một cách chữa lành rất tự nhiên.